रेड अलर्ट ...!

रेड अलर्ट ...! ( पर्व दुसरे -भाग १२६ वा )

दुसर्यांदा पार्टी लागली नाही म्हणून माझा जेलमधील मुक्काम अजून पंधरा दिवसांनी वाढला होता ...एव्हाना माझी दाढी भरपूर वाढली होती ..एकदा सकाळी उन्हात बसलेला असताना एक वार्डन जवळ आला ..म्हणाला ' चलो ..उधार बार्बर आया है ..दाढी कटवा लो अपनी ' दाढी न काढण्याचे काहीही कारण नव्हते ..तसेच वाढवण्याचे देखील काहीच कारण नव्हते ..मात्र का कोणजाणे दाढी काढू नये असे वाटत होते ..त्या वार्डनला नंतर येतो सांगितले ..तर त्याने हात धरूनच मला बराकीच्या मागच्या बाजूला नेले ..तेथे रांगेत अनेक कैदी उभे ..दोन वार्डनच्याच वेशातील माणसे ..रांगेत उभ्या असलेल्या कैद्यांना हातातील दाढीच्या ब्रशने साबू लावत होते ..तर एक जण हातात वस्तरा घेवून तोंडावर साबू लावलेल्या एकेका कैद्याची पटापट दाढी करत होता ..ते काम इतके झटपट चालले होते की मला खरोकर आश्चर्य वाटले ...माझ्या तोंडाला साबू लावायला एक वार्डन आला ....मी उगाच नकार देण्यास काहीतरी कारण म्हणून सांगितले ' मेरेको तिरुपती जाना है ..वहापर दाढी उतारुंगा ..आधी तो रागावून काहीतरी ओरडणार होता ..पण तिरुपतीचे नाव ऐकल्यावर चूप बसला ..' सच्ची ' ? खात्री करून घेण्यासाठी त्याने विचारले ..त्यावर मी गळ्याला हात लावला ..त्याने ताबडतोब मला रांगेतून बाजूला जायला सांगितले ..चला ..सुटलो होतो दाढी करण्यातून ..गम्मत वाटली ती त्याच्या श्रद्धेची ...तिरुपतीचे नाव घेतल्यावर त्याने सहजपणे माझ्यावर विश्वास ठेवला होता ..जेलमध्ये बहुतेक कैदी अतिशय श्रद्धाळू होते ....तसेच सर्वधर्म समभाव बाळगणारे श्रद्धाळू ...अजमेरचे ' ख्वाजा गरीब नवाज ' आणि शिर्डीचे ' साईबाबा ' ही प्रमुख दैवते..त्याशिवाय ..हाजी मलंग ..सैलानी बाबा ..गजानन महाराज ..बालाजी ..वगैरे दैवते होतीच ...या सर्वांची श्रद्धा कदाचित अपराधीपणाच्या भावनेतून निर्माण झाली असावी असे वाटले ...बाहेरच्या जगात पोट भरण्यासाठी किवां उदरनिर्वाहासाठी चोऱ्या ..गुन्हेगारी ..दरोडे ..लुटमार ..असे प्रकार करणे ..मग मनाची बोच कमी करण्यासाठी एखाद्या दैवताचा आधार घेणे अशी श्रद्धा वाटली ...जितक्या भाविकपणे हे कैदी भजनात सामील होत असत तितक्याच निर्दयपणे कदाचित गुन्हे करीत असावेत ...कदाचित त्यांच्या मनात जिवंत असलेली श्रद्धाच कधीकाळी त्यांना गुन्हेगारीपासून परावृत्त देखील करेल असे वाटले ... श्रद्धेचे बीज फक्त रुजण्याची गरज असते ...भले ती श्रद्धा नैतिकतेची असो ..एखाद्या देवा धर्माची असो ..अथवा एखाद्या सदूविचारावरची असो असो ...पुढे कालांतराने नक्की सन्मार्ग मिळणार ..मात्र जर ती श्रद्धा अहंकार ..पैसा ..स्वार्थ ..सत्ता ..अशी स्वकेंद्रित असेल तर पुढे त्याचीही कटू फळे मिळणार !

एकदा दुपारी आमच्या बराकीत संडास धुण्यास येणारा एक कैदी ..माझ्याकडे माचीस मागायला आला ..त्याला माचीस दिली ..तो माझ्या शेजारीच बसला ..निवांत बिडी पेटवली त्याने ..सहज कुतूहल म्हणून मी त्याची चौकशी करू लागलो ...रेल्वे गाडीत चोऱ्या करणारा होता ...एक वर्षाची शिक्षा झालेली ..म्हणाला बस अब सिर्फ दो महिने बाकी है मेरे छुटने को ..ये कुंडी काम करके सजा मे एक महिने की मोह्लात मिल गई ..ही माहिती मला नवीन होती ..म्हणजे येथेही संडास धुण्याचे काम हलक्या दर्जाचे समजले जात होते ..बहुधा कोणी कैदी हे काम करण्यास तयार नसत ..त्या ऐवजी ..टेलरकाम ..विणकाम ..शेती ..सुतारकाम ..वगैरे कामांना पसंती होती ..म्हणून जे कैदी संडास धुण्याचे काम करतील त्यांना त्यांच्या शिक्षेत ठराविक दिवसांची सूट दिली जाई ..तसेच जेलमध्ये रक्तदान शिबिरात भाग घेणाऱ्या कैद्यांना देखील पंधरा दिवसाची सुट मिळे शिक्षेत ..त्याच प्रमाणे चांगली वागणूक ..पंधरा ऑगस्ट ..२६ जानेवारी या निमिताने देखील शिक्षेत काही दिवस सूट दिली जाई ..एकाने सांगितले की विपश्यना शिबिरात सामील होणार्या कैद्यांना सुद्धा जेव्हा शिक्षेत सूट मिळेल असे आमिष दाखवले तेव्हा विपश्यना शिबिरात गर्दी वाढली ..जेलबाबतच्या माझ्या सामान्य ज्ञानात चांगलीच भर टाकली त्या कुंडी काम करणा-याने . ( जेलमध्ये संडास धुण्याच्या कामाला कुंडीकाम म्हणतात ) पळून जाण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या कैद्याला सक्तीने लाल रंगाची टोपी घालायला लावतात ..सर्व त्याला ' लालटोपी ' या नावानेच हाक मारतात ..वैगरे बरीच बडबड करत होता तो कैदी ...जाताना तो मी त्याच्याशी आपुलकीने बोललो म्हणून मला दोन बिड्या देखील देवून गेला .

आता जेलमध्ये मला चाळीस दिवस झाले होते येवून ..घरी काय चालले आहे याबद्दल काहीच बातमी नव्हती ..तसेच पुढे काय ? हा प्रश्न होताच ..माझ्या विचार करण्यावर काहीच अवलंबून नव्हते ..सर्व सूत्र परिस्थितीच्या हाती गेलेली ..मुकाटपणे सामोरे जाण्यास भाग पडले होते ....असाच काहीबाही विचार करत ..पश्चाताप करत ..थंडीत कुडकुडत पोटाशी पाय घेवून झोपलो असताना ..अचानक जेलचा मोठा भोंगा वाजू लागला ..तो आवाज एकताच सगळे कैदी धडपडून उठले ..अनुभवी कैदी ..पटकन एकाचा हात धरून गिनती करण्याच्या वेळे सारखे खाली जोडीने खाली बसले ..मी देखील एकाचा हात धरून खाली बसलो ..कोणीतरी पळाले असावे ..पळण्याचा प्रयत्न केला असावा ..अथवा कोणत्यातरी बराकीत मारामारी झाली असावी ..असा अंदाज व्यक्त केला जात होता ..हा मोठा भोंगा वाजला की ' रेडअँलर्ट 'मानला जाई ..अश्या वेळी सर्व बाराकीतील कैद्यांनी एकाचा हात धरून रांगेने बसायचे असते ..नाहीतर वार्डन बेफामपणे सपासप काठ्या चालवतात कैद्यांवर ..सुमारे पाच मिनिटे भोंगा वाजत होता ...मग आमच्या बराकीत चार शिपाई आले ..त्यांनी सगळे कैदी मोजले ..समाधान झाल्यावर ते निघून गेले ....तोपर्यंत सगळे कैदी जीव मुठीत धरून बसलेले ..एकंदरीत ' रेडअँलर्ट ' बाबत बरीच दशहत आहे हे जाणवले ..दुसऱ्या दिवशी सकाळी समजले की एका कैद्याने पळून जाण्याचा प्रयत्न केला होता ..त्याला लगेच पकडले गेले ..आता तो ' लालटोपी ' म्हणवणार होता .

( बाकी पुढील भागात )

======================================================================

श्री ४२० ! ( पर्व दुसरे - भाग १२७ वा )

मला पक्के आठवतेय २३ डिसेंबर तारीख होती ..दुस-या दिवशी म्हणजे २४ डिसेंबरला मला कोर्टात नेले जाणार होते ..उद्या जर पार्टी लागली तर कसेही करून सुटका करून घ्यायची असे ठरवत होतो ...सकाळचे जेवण करून बराकीत बसलो असताना ..बाजूच्या सर्कल मधून एक वार्डन मला बोलवायला आला ..म्हणाला हमारे बराकमे आपको बुलाया है ..मला कशासाठी ते समजेना ..मग म्हणाला ..तू बहोत अच्छा गाना गाता है इसलिये बुलाया है ..मी काहीतरी कारण सांगून टाळणार होतो ..पण आमच्या बराकीचा वार्डन पण मागे लागला जावून ये म्हणून ...मग निघालो त्या वार्डन सोबत ..मला खास गाणी म्हणण्यासाठी बोलावणारी मंडळी कोण आहे हे पाहण्याचे कुतूहल होतेच ..बहुतेक चांगली रंगदार पार्टी असणार कारण आमच्या बराकीचा वार्डन देखील खूप आग्रह करत होता ....आमच्या सर्कलच्या बाजूच्याच सर्कल मध्ये मला नेले गेले ..येथे तीन बराकी होत्या ..दुपारची बंदी झालेली होती तरीही ..या सर्कल मध्ये अजून कैदी बाहेरच होते ..मस्त निवांत ..दोन तीन निग्रो कैदी देखील दिसले ..हे निग्रो बहुधा मादक द्रव्यांच्या तस्करीत पकडले गेले असावेत ..त्यांची राहण्याची जेवणाची व्यवस्था भारतीय कैद्यांपेक्षा जरा वेगळी असते किवा अधिक चांगली असते ..म्हणजे हे सर्कल स्पेशल व्यक्तींचे होते असे वाटले ..एका बराकीत आम्ही गेलो ..तेथे जाताच माझ्या भोवती चारपाच जण जमले ..मला नाव वगैरे विचारले ...त्यांच्यातील एक जण म्हणाला रोज रातको बाजुके सर्कलमेसे अच्छे गाने की आवाज आती है ..तो हमने पूछकर जानकारी ली और तेरेको यहां बुलाया ...मग एकाने मला बिस्किटाचा पुडा खायला दिला ..कोणती केस वगैरे विचारले ...जामीन करायचा असेल तर सांग असेही म्हणाला ..हे सगळे कैदी एकदम झकपक कपड्यात होते ..काहींच्या अंगाला तर परफ्युमचा देखील वास होता .येथे गाद्या देखील होत्या झोपण्यासाठी ...बराकीत एका कोपऱ्यात कँरम उभा करून ठेवलेला ..दोन जण बुद्धिबळाचा डाव मांडून बसलेले दिसले ..एकंदरीत सगळे हाय -फाय काम होते तर ..

त्या लोकांनी मला पाच सहा गाणी म्हणायला लावली ....एकाने चलो खाना खायेंगे असेल म्हणताच सगळे जेवायला बसले ...मोठे मोठे टिफिन उघडले गेले ..त्यात मटण..पुलाव ..असे मस्त जेवण ...मलाही जेवायचा आग्रह झाला ..माझे जेवण झाले असल्याने मी नकार दिला ...तो पर्यंत पर्यंत दुपारचे दोन वाजत आलेले ..त्यांचे जेवण आटोपल्यानंतर ..पुन्हा एक दोन गाणी म्हंटली मी ..मला दोन बिडी बंडल ..बिस्किटांचा एक पुडा देवून त्यांनी निरोप दिला ..म्हणाले २५ तारीख को नाताल है ..उस दिन यहां आनां...मस्त पार्टी करेंगे रातको ..हम तेरे वार्डनको बोलते है ..तू चाहे तो तेरी ट्रान्स्फर कर लेंगे इस बराक मे ..मी नुसतीच होकारार्थी मन हलवत निघालो ..माझ्या बराकीत आल्यावर ..आमच्या वार्डनने आदबीने मला स्वतःजवळ बसवून ..तेथे काय काय केले याची चौकशी केली ..म्हणाला वो तेरेको जामीन भी दिलवा सकते है ..हे लोक नेमके कोण आहेत ? ..कोणत्या गुन्ह्यात जेलमध्ये आहेत असे वार्डनला विचारल्यावर म्हणाला चारसोबीस है सब ..मग त्याने सांगितले की जेलमध्ये सगळ्यात जास्त वट असते ती भाई लोकांची ..नंतर नंबर लागतो तो या चारसोबीस लोकांचा ..आणि सगळ्यात शेवटी किवा खालचा दर्जा म्हणजे इतर गुन्हेगार ..मला आश्चर्य वाटले ..चारसोबीस म्हणजे ..खोटे चेक देणारे ..मोठ्या रकमेचा अपहर करणारे ..पतसंस्था काढून असंख्य सभासदाचे पैसे हडप करणारे ..सहकारी बँकां बुडवणारे .. करणारे वगैरे आर्थिक गुन्हे केलेली मंडळी होती ती ...सध्या असे फसवणूक करणारे लोक वाढत चालले आहेत ..जास्त व्याजाचे आमिष दाखवून पतसंस्थेत भरपूर सभासद जमवायचे आणि नंतर एकदोन वर्षात सगळा कारभार गुंडाळून पोबारा करायचा किवा पतसंस्था बुडीत ..कर्जबाजारी ....दिवाळखोर जाहीर करून पैसे हडप करायचे ...जर पकडले गेलेच तर पैश्यांच्या जोरावर जेलमध्येही राजेशाही थाटात राहायचे ..कायद्याच्या पळवाटा शोधून सहीसलामत सुटायचे किवा अगदी नगण्य अशी शिक्षा भोगायची ..यांना जरी पोलिसांनी पकडले ..केस केली ..शिक्षा झाली ..तरी देखील त्यांनी ज्या सभासदांचे पैसे खाल्ले असतील किवा बुडवले असतील त्यांना त्यांचे पैसे परत मिळवून देण्याची कोणतीच सोय नाही कायद्यात ..खरे तर हे गोड बोलून गळा कापणारे गुन्हेगार जास्त नालायक असतात ..चोरी ..दरोडे ..वगैरे घालणारी मंडळी तरी ओळखीच्या लोकांकडे चोरी करत नाहीत किवा.. राजरोस चोऱ्या करत नाहीत ..ही मंडळी मात्र राजरोस गोड बोलून ..भूलथापा देवून ..समाजात प्रतिष्ठीत म्हणून वावरत असताना प्रचंड रकमेचे आर्थिक घोटाळे करतात ..पैसा दाबून ठेवतात ....सर्वसामान्य मंडळीनी कष्टाची पै पै जमवून साठवलेली आयुष्यभराची पुंजी साफ करतात ..माझ्या माहितीत एक प्रकरण असे होते ..ज्याने मुलींच्या लग्नासाठी ...असेच जास्त व्याज मिळेल या आशेने एका पतसंस्थेत सेवानिवृत्तीचा मिळालेला सगळा पैसा गुंतवला होता ..ती पतसंस्था बुडाली ..सगळे पैसे गेले बिचारयाचे ..त्याने शेवटी आत्महत्या केली होती ..

त्या चारसोबीस लोकांनी जरी मला खूप चांगले वागवले होते ...बिड्या बिस्किटे दिली होती ..तरीही २५ तारखेला त्यांच्या बराकीत जावू नये असे वाटत होते ...आमच्या बराकीचा वार्डन मात्र आग्रह करत म्हणाला अगर तू २५ को वहा नाही जायेगा तो वो लोग मेरेको गुस्सा करेंगे ..म्हणजे पैश्यांच्या जोरावर त्यांनी येथल्या वार्डनवर देखील वचक ठेवलेला होता ..दुसऱ्या दिवशी कोर्टात जायला म्हणून लाल गेट जवळ बसलो होतो आम्ही रांगेत ..त्याच वेळी खबर आली की आज पार्टी लागली आहे ..कोर्टात हजर होता येईल ..एका मोठ्या निळ्या गाडीत बसवून आम्हाला सगळ्याने बंदोबस्तात कोर्टात आणले गेले ..आमच्या हातात दोन दोन कैदी मिळून बेड्या अडकवल्या होत्या ..कोर्टाच्या आवारात गाडी थांबल्यावर ..जेव्हा खाली उतरवण्यात आले तेव्हा ..कोणी ओळखीचे आपल्याला अशी बेडी लावलेल्या अवस्थेत पाहिलं की काय याची भीती वाटत होती ..!

( बाकी पुढील भागात )

===================================================================

पर्सनल बाँड ! ( पर्व दुसरे -भाग १२८ वा )

गाडीत पार्टी म्हणून आमच्यासोबत एकूण सहा शिपाई होते ..दहा कैद्यांना कोर्टात न्यायची ..केस असेल त्या कोर्टात न्यायमुर्तींसमोर त्यांना सादर करायची ..पुन्हा सुरक्षित जेलमध्ये पोचवायची या सहा शिपायांची जवाबदारी होती ..सगळ्याच गुन्हेगारांना एकाच न्यायधीशा समोर न्यायचे नव्हते ..जशी केस असेल त्या प्रमाणे एकाच आवारात वेगवेगळ्या ठिकाणी जायचे होते ..त्याप्रमाणे त्याशिपायांनी आधी चार कैद्यांना गाडीतून खाली उतरवले ..त्यांच्या हाताला जाड दोऱ्या बांधून त्यांना चार शिपायांनी कोर्टात नेले ..तो पर्यंत आम्हाला सहा जणांना गाडीतच ठेवले गेले ..आमच्या प्रत्येकाच्या हाताला बेडी अडकवून ती बेडी गाडीच्या खिडकीच्या गजांना लावली गेली ..बेडी अडकवताना शिपाई जरा निष्काळजीच वाटले कारण त्यांनी आमच्या हातात असलेली बेडी मनगटावर नीट चपखल बसली आहे किवा नाही याची काळजी घेतली नाही ..मी आणि दुसरा एक कैदी यांची मनगटाची बेडी जरा ढिली होती ..त्या कैद्याने हळूच बेडीतून हात बाहेर काढून मला दाखवला ..मी प्रयत्न केला तर माझाही हात बेडीतून सहज बाहेर निघाला ..आम्ही दोघेही खूप हसलो ..अर्थात गाडीच्या खाली दोन शिपाई आमच्या पहाऱ्यावर उभे होते ..बेडीतून असा तळहातच्या अलगद बाहेर निघू शकतो याची मला गम्मतच वाटली ..क्षणभर आपण पळून जावू शकतो हा विचारही मनात आला ..परंतु जेलमध्ये आता पन्नास दिवस राहिलोच होतो ..कदाचित आज माझी सुटका होऊ शकली असती ..अश्या वेळी पळून जाण्याचा मूर्खपणा खूपच अंगाशी आला असता ... पळून मला घरीही जाता आले नसते ... बाहेरही सतत पोलिसांचा ससेमिरा पाठीशी लागला असता ..गाडीजवळ बघ्यांची गर्दी झाली ..अनेकांना जेलमधील कैदी कसे असतात हे पाहण्याचे कुतूहल ...बरेच लोक आमच्या गाडीपाशी गोळा झालेले ..त्यात एकदोन कैद्यांचे नातलगदेखील होते ..ज्यांना आज आपल्या माणसाला कोर्टात आणणार आहेत हे माहित होते असे नातलग ..खिडकीशी उभे राहून आतील कैद्याशी बोलू लागले ..तसे गाडीबाहेर उभ्या असलेल्या पोलिसांनी त्यांना हाकलले ..जरा वेळाने ते नातलग परत आले खिडकीशी ..निर्धास्तपणे बोलू लागले .बहुतेक बाहेरच्या पोलिसांशी सेटिंग झाले असावे ..सुमारे तासभर गाडीतच बसून होतो ...आधी नेलेले कैदी परत आणल्या गेल्यावर मग माझा आणि एकाचा नंबर लागला ...!

कोर्टात काय बोलायचे हे मी ठरवून टाकले होते ..सगळे खरे खरे सांगायचे ..मी पत्नीला मारहाण वगैरे करत नव्हतो ..ना तिच्याकडे माहेरहून पैसे आण असा तगादा लावत होतो . ..मात्र माझ्या व्यसनामुळे घरातील सगळ्याच मंडळीना माझा त्रास होत होता ..विशेषतः आईकडून पैसे उकळत होतो ...मग तिने कंटाळून आत्महत्येचा प्रयत्न केला वगैरे ...मला एका महिला न्यायमूर्तीसमोर उभे करण्यात आले..मागच्या वेळी बहुधा यांच्याच समोर मला उभे केले गेले होते . .. समोरचे पेपर्स चाळून त्यांनी माझ्याकडे पाहत विचारले ..पत्नीला का मारहाण करतोस ? ..मँडम आपल्या सगळ्या प्रश्नांची मी खरी खरी उत्तरे देतो ..फक्त त्यापूर्वी मला काही सांगायची परवानगी मिळावी असे नम्रपणे म्हणालो ..त्यावर त्यांनी सांग असा हाताने इशारा केला ..मी पटापट बोलू लागलो ..अस्खलीत मराठीत ..माझा व्यसनाचा इतिहास सांगितला ..उपचार घेवूनही वारंवार व्यसन कसे सुरु होत गेले ते सांगितले ..कुटुंबियांना त्याचा कसा त्रास होत होता हे नमूद केले .. म्हणालो ..माझ्या व्यसनाला कंटाळून शेवटी कुटुंबीयांनी असे पाउल उचलले आहे ..मात्र माझ्यावर केलेली केस खोटी आहे ..बहुतेक कसेही करून मला जेलमध्ये पाठवण्यासाठी कुटुंबियांना खोटी केस करावी लागली आहे ..कारण नुसता व्यसन करून त्रास देतो या सबबीवर मला जेलमध्ये पाठवता आले नसते ..त्यासाठी पत्नीला मारहाण ..तिच्याकडे पैसे आण म्हणून तगादा ..वगैरे गोष्टी खोट्या सांगाव्या लागल्या कुटुंबियांना ...माझे बोलणे मँडम लक्षपूर्वक ऐकत होत्या ..माझ्या बोलण्याची छाप त्यांच्यावर पडत होती हे त्यांच्या चेहऱ्यावरून जाणवत होते ..त्यांनी पुन्हा समोरच्या कागदपत्रांवर नजर टाकली..म्हणाल्या ..बरोबर आहे तू म्हणतोस ते ..कारण ४९८ केस बहुधा एकट्या पतीवर लावली जात नाही ..तर पती .त्याचे कुटुंबीय वगैरे सर्वाना त्यात आरोपी केलेले असते ..येथे मात्र फक्त तू एकटा आरोपी आहेस ..तुझ्या कुटुंबीयांबद्दल ..म्हणजे तुझी आई ..भाऊ वगैरेंबद्दल तुझ्या पत्नीची काहीही तक्रार नाहीय ..उलट तू मारहाण करतोस याचे साक्षीदार म्हणून तुझ्या भावाची सही आहे .. सगळे कुटुंबीय ..तुझी पत्नी विरुद्ध तू अशी केस दिसतेय ...मग पुढे म्हणाल्या ..बरेच दिवस तू जेलमध्ये राहिला आहेस ..तू जामीन घेतला नाहीस का ? .यावर मी क्षीण हसलो ..मँडम कुटुंबियांनीच केस केलेली आहे ..कोण जामीन करणार मला ? ...त्या म्हणाल्या ..तुझे मित्र वगैरे आले नाहीत का जामीन करायला ...हा प्रश्न अतिशय बालिश वाटला मला ..व्यसनीचे मित्रही सगळे त्याच्यासारखेच व्यसनी असतात ..ते त्यांच्या व्यसनाला वैतागलेले असतात ..ते कुठून जामीन देणार ? ..मी असे म्हणताच ..त्या मोकळेपणी हसल्या ..म्हणाल्या बोलतोस तर खूप हुशारीने ..मग व्यसन करू नये ही साधी गोष्ट कशी समजत नाही तुला ? यावर मी नुसतीच मान खाली घातली ..पुढे त्या म्हणाल्या तू जर पुन्हा असे वागणार नाही असे कबुल करत असशील तर मी तुला पर्सनल बाँडवर सोडू शकते ..मात्र नंतर तुला एका आठवड्यात जामीन आणावा लागेल ..मी चालेल अशी मान हलवली ..नंतर काय झाले कोण जाणे ..त्या म्हणाल्या ...आता नको ..मी पुढच्या तारखेला तुला सोडते पर्सनल बाँडवर ..असे म्हणत त्यांनी मला जायला सांगितले ..माझ्या मागे उभ्या असलेल्या शिपायाने पुन्हा माझा हात धरला ..आम्ही बाहेर पडलो ..मी सगळी हुशारी पणाला लावून खरे तेच सांगितले होते ..माझ्या बोलण्याची छाप पडलीही होती मँडमवर ...मात्र अगदी शेवटच्या क्षणी त्यांनी आपला निर्णय बदलला होता मला पर्सनल बाँडवर सोडण्याचा ..पुढच्या वेळी सोडते असे सांगून माझी बोळवण केली होती ....म्हणजे अजून पंधरा दिवस जेलमध्ये काढावे लागणार होते ..आणि पुढच्या वेळी पार्टी लागली नाही तर जास्ती दिवसही रहावे लागले असते .

जड पावले आणि निराश अंत:करणाने पुन्हा गाडीजवळ परतलो ..गाडीत बसलो ..अजून दोन कैदी कोर्टात न्यायचे बाकी होते ..उदास चेहऱ्याने बसून राहिलो ..तितक्यात खिडकीच्या बाहेरून आवाज आला ' तुषार सर ...ओ तुषार सर ...' मला कोणीतरी हाक मारत होते ..मी खिडकीच्या बाहेर पहिले तर माझा गर्दुल्ला मित्र मकसूद होता ..हा बागवानपुरा येथे रहाणारा ..त्याला पूर्वी मी मुक्तांगणला दाखल होण्यासाठी मदत केली होती ..तसेच रानडे साहेबांनी जमवलेल्या निधीतून उपचारखर्चासाठी काही पैसेही मिळवून दिले होते ..त्यानंतर माझी रीलँप्स झाल्यावर ..त्याच्या सोबत अनेक वेळा ब्राऊन शुगर देखील ओढली होती मी ...तरीही पूर्वीच्या आदराने तो मला ' सर ' असेच संबोधत असे ..मकसूद अतिशय चांगले मराठी बोलणारा ..त्याचे वडील पूर्वी कोर्टातच नोकरीला होते ..वडील रिटायर झाल्यावर हा ब्राऊन शुगरचे व्यसन भागवण्यासाठी कोर्टातच ..आरोपींना वकील मिळवून देणे ..कोणाचे काही अँग्रीमेंटचे काम असेल तर त्यासाठी त्याला मदत करणे ...वगैरे कामे करून व्यसनासाठी पैसे मिळवीत असे ...थोडक्यात एजंट म्हणून तो कोर्टात कामे करीत असे ..त्यातून त्याचे व्यसन भागवण्यासाठी पैसे मिळत होते ..चोरी ..लबाड्या यापासून तो दूरच राहत होता ..कोर्टाच्या आवारात रेंगाळताना त्याने मला पोलिसांनी आणून गाडीत बसवताना पहिले होते .. मग खिडकीशी आला होता ..मी त्याला खिडकीतूनच थोडक्यात सगळे सांगितले ..त्यावर तो म्हणाला ' सर तुम्हाला जामीन हवाय का ? ' मी उत्तरलो ' अरे मकसूद पण कोण देणार मला जामीन ? माझ्याकडे पैसेही नाहीत वकिलाला द्यायला ..' यावर म्हणाला ' पैसे कोण मागतोय तुमच्याकडे ..तुम्ही फक्त सांगा जामीन घ्यायचा असेल तर ..मी करतो वकिलाचा बंदोबस्त ' ही चांगली संधी चालून आली होती ..चालेल असे म्हणालो ..' मी आलोच पाच मिनिटात ' असे म्हणून मकसूद निघून गेला !

( बाकी पुढील भागात )

=======================================================================

जेलमधून घरी ! ( पर्व दुसरे - भाग १२९ वा )

पाच मिनिटात आलो असे सांगून गेलेला मकसूद खरोखरच पाच मिनिटात आला ..त्याच्या सोबत एक काळा कोट घातलेला तरुण वकील होता ..मकसूदने त्याची ओळख करून दिली ..' हे शेख साहेब ..वकील आहेत ..सर तुमचे काम करण्यास तयार आहेत हे ' ..मग माझी ओळख त्या वकिलाला करून देताना म्हणाला .. ' ये हमारे तुषार सर ..नशमुक्ती का काम करते थे ..जरा फँमिली मँटरमे फंसे है जेलमें.... ' .....' अभी क्या बोली मँडम आपको ? ' त्या वकिलाने एकदम विषयालाच हात घातला ...मी त्यांना पर्सनल बॉंड बद्दल न्यायमूर्ती मँडम जे म्हणाल्या ते सांगितले ...आम्ही येतो मँडमकडे जाऊन असे म्हणत तो दोघेही कोर्टात गेले .....सुमारे दहा मिनिटे मी अधिरतेने वाट पाहत होतो ...शेवटी ते दोघे हसतमुखाने परत आले ..म्हणाले ' आप को फिरसे बुलाया है मँडमने ' ..शेख साहेबांनी माझ्या सोबत पहाऱ्यावर असलेल्या शिपायाला एका कागदावर लिहून आणलेले काहीतरी दाखवले ...मला गाडीखाली उतरवून पुन्हा कोर्टात उभे केले गेले ..या वेळी मँडम माझ्याकडे प्रसन्न मुद्रेने पाहत होत्या ..म्हणाल्या ' आधीच का वकील दिला नाही ? ' त्यावर मी क्षीण हसून म्हणालो ..' मँडम हे सगळे अचानक घडले ..मला वकील मिळेल अशी आशा नव्हती ..माझा मित्र अचानक भेटला ..त्यामुळे सगळे जमून आलेय ..' समोरच्या कागदावर काहीतरी खरडले त्यांनी ...' हे पहा ..वकील आहेत आता तुझ्याकडे ..तरीही मी तुला आता जामीन न करता ..पर्सनल बाँड वर सोडतेय ..म्हणजे तू आठ दिवसात पुन्हा कोर्टात हजर राहून जामीन घेवून यायचा आहेस ....त्याकाळात तू चांगल्या वर्तवणूकीची हमी म्हणून इथे सही कर ..या आठ दिवसात जर तू घरी काही भांडण किवा गडबड केलीस..कुटुंबियांकडून तशी तक्रार आली ..तर तुला पुन्हा जेलमध्ये डांबण्यात येईल ..आणि त्यावेळी अजिबात जामीन देखील देणार नाही मी ' .....मँडमने मला दम दिला ..मी आनंदाने मान हलवली ...शिपायाने पुढे केलेल्या कागदावर सही केली ...' जा आता ...पुन्हा व्यसने करू नकोस ' असे म्हणत मँडमने मला निरोप दिला ...हसतमुखाने मी शिपायासोबत बाहेर पडलो ...' या मँडम खूप कडक आहेत ..पण तू मात्र गुंडाळलेस त्यांना बरोबर ' ..असे म्हणत शिपायाने माझ्या पाठीवर थाप मारली ..त्याला काय माहित की हा सगळे खरे खरे सांगितल्याचा महिमा होता ..तुम्ही जेव्हा जे काही असेल ते अगदी खरे खरे बोलता ..तेव्हा तुमच्या सोबत तुमची आत्मिक शक्ती असते ...ही आत्मिक शक्ती तुमच्या शरीर भाषेतून प्रकटते ..त्या लहरींचा परिणाम नक्कीच समोरच्या व्यक्तीवर होतो ..पुढे होणाऱ्या परिणामांची तमा न बाळगता खरे बोलणे केव्हाही चांगले ...' सत्य ' या शक्तीची ताकद अतुलनीय असते ...माणसे उगाचच खोटे बोलून स्वतःमधील ही शक्ती क्षीण करतात .

बाहेर पडल्यावर मकसूद म्हणाला ..' सर आता जेलमध्ये गेल्यावर पटापट तयारी करून ..तुमचे सामान नीट घेवून ..लाल गेटजवळ या ..आता साडेचार वाजले आहेत ...सहाच्या आत तुम्ही गेटच्या बाहेर पडू शकाल ..उशीर झाला तर आजची सुटका उद्यावर लांबेल ' ही माहिती मला नवीन होती ...जेलमध्ये प्रवेश व सुटकेच्या वेळा ठरलेल्या असतात ..एकदा सायंकाळची बंदी होऊन ..गिनती झाली की बहुधा कोणी जेलमध्ये जावू शकत नाही किवा जेलच्या बाहेर पडू शकत नाही..अगदी आणीबाणी असल्यासच हा नियम मोडला जातो ..मी गाडीत बसताना मकसूदचे आणि शेख साहेबांचे आभार मानले ..माझ्याकडे एकही पैसा नसताना शेख साहेब माझ्यासाठी जामीन करायला तयार झाले होते ....जरी मी पैसे नंतर देईन असे गृहीत असले ..तरी एका भणंग गर्दुल्ल्यावर विश्वास ठेवणे ही सोपी बाब नव्हती ...मकसूद तर अगदी परमेश्वरासारखाच ऐन वेळी मदतीला आला होता ..पूर्वी कधीतरी मी त्याला केलेल्या मदतीला स्मरून ..त्याने मला निस्वार्थीपणे मदत केली होती ...चांगले कर्म करत रहा ..नक्कीच त्याचे फळ तुम्हाला कधीतरी मिळतेच ..तसेच वाईट कर्म केले तर ..त्याच्याही फळ भोगावे लागतेच ..फक्त फळ कोणत्या स्वरुपात मिळेल ..कधी मिळेल ..हे मात्र निसर्ग ठरवतो ..आपल्या हाती फक्त कर्म करीत राहणे इतकेच असते ..कर्माचे फळ विशिष्ट पद्धतीनेच मिळावे हा अट्टाहास नको ..अथवा वाईट कर्माचे फळ इतके जास्तच का ? अशी उलटतपासणीही नको ...' क्रिया -प्रतिक्रियेच्या ' न्यूटनने सांगितलेल्या सिद्धांताची प्रचीती आली होती...निसर्ग नियमांना निसर्ग देखील बांधील असतो फळ मिळणारच हे नक्की ...म्हणून कर्म करताना सावधगिरी बाळगायला हवी .. ' कर्मण्ये वाधिकारस्ते ' चा नवा अर्थ मला उमगला होता ..अर्थात मला समजलेले सगळे अंमलात आणणे मला लगेच शक्य होईल असेही नव्हते ..अजूनही अज्ञान बाकी होते ..बरेच काही शिकायचे बाकी होते .

गाडी जेलच्या प्रवेशद्वारा जवळ पोचताच मी अधिरतेने खाली उतरलो ..माझ्या सुटकेची ऑर्डर असलेला कागद सोबतच्या शिपायांनी गेटजवळ असलेल्या जमादाराकडे सुपूर्द केला .. त्या जमादाराने मला .....ताबडतोब बराकीतून तुझे सामान घेवून परत गेट जवळ ये अशी सूचना देवून एक शिपाई दिला माझ्यासोबत ..मी बराकीत येवून माझी सतरंजी ..कांबळ..थाळी ..पाँट असे मौल्यवान सामान घेवून निघालो ..काल चारशेवीस मंडळीनी दिलेल्या दोन बिडी बंडालापैकी एक अर्धा संपला होता ...त्यातील उरलेल्या बिड्या मी सोबतच्या कैद्यांना वाटून टाकल्या ..एक सीलबंद बंडल मात्र स्वतःजवळ ठेवला ..गेटजवळ आल्यावर मला तेथे बाजूला असलेल्या कार्यालयात नेण्यात आले ....माझ्या अंगावरच्या सगळ्या खुणा पडताळून ..बाहेर सोडला जाणारा कैदी तुषार नातूच आहे याची खात्री करून घेतली गेली .. मला जेलकडून मिळालेले सामान परत करताना उशीची अडचण आलीच ..माझी उशी पूर्वीच कोणीतरी चोरून हंडीत जाळली होती ..त्या बद्दल शिपायाने मला फटकारले ..एक हलकासा दडा मारला पायावर ..एकदाचा बाहेर पडलो लालगेटच्या ...चालत जेलरोडवर आलो ..घरी जायला भाड्याचे पैसे नव्हतेच खिश्यात ..तसेच मानसी सध्या कुठे आहे ? आईची तब्येत कशी आहे ? वगैरे प्रश्न होतेच ..घरी गेल्यावर भावाच्या प्रतिक्रिया काय असतील याची चिंता ..जेलरोड वर एका पानपट्टी वर जाऊन माझ्याजवळील सीलबंद बिडीबंडल त्याला देवून त्याच्याकडून चार रुपये मिळवले ...तेथल्याच फोन वरून भावाला फोन लावला ..माझा आवाज ऐकून भाऊ जागच्या जागी उडालाच असावा ..' तू कसा काय फोन करतोस ..तुला कोणी फोन दिला ' वगैरे घाब-या स्वरात विचारू लागला ..हे भूत आता पुन्हा घरी हजर होणार ..ही भीती डोकावत होती त्याच्या बोलण्यात ..' मला आज कोर्टात नेल्यावर एका मित्राने जामीन देण्याची तयारी दाखवली होती ..मात्र सध्या पर्सनल बाँडवर सोडले आहे मला ' असे मी सांगितले ..माझ्या बोलण्यातील नरमाई त्याला जाणवली असावी ..म्हणाला ठीक आहे तू आता इकडे तिकडे न भटकता ताबडतोब इथे घरी ये ....जवळ पैसे नसतील तर स्पेशल ऑटो करून ये ..जर तासाभरात तू घरी आलास तरच तुला घरात प्रवेश आहे . 

( बाकी पुढील भागात )

=======================================================================

कर्णपिशाच्च ? ? ( पर्व दुसरे - भाग १३० वा )

इकडेतिकडे न भटकता तासाभरात घरी आला तरच तुला घरात प्रवेश आहे ..या भावाच्या बोलण्यातला गर्भितार्थ असा होता..कुठे दारूच्या ..गांजाच्या ..ब्राऊन शुगरच्या अड्ड्यावर न जाता ..व्यसनी मित्रांना न भेटता सरळ घरी ये ..त्याला हे देखील माहित होते की आता याने व्यसन केलेले नाहीय म्हणून चांगला बोलतोय ..जर गडबड केली तर याचे डोके फिरेल ..विचार बदलतील ...पुन्हा धमक्या देणे सुरु करेल ..खुन्नसबाजीची भाषा करेल ..भावाची सूचना समजून मी जेलरोड वरूनच स्पेशल ऑटो केला ..सरळ ' आदर्श गोकुळ ' सोसायटीच्या गेटजवळ उतरलो ....भावू बाल्कनीतच उभा होता ..त्याने किती पैसे विचारून ..ऑटोवाल्याला पैसे दिले ...सोबत अंगावरचे कपडे हेच सामान होते ..सोसायटीत शिरताना ...अंधार असूनही असे वाटले की आसपासच्या घरांच्या खिडक्यातून लोक आपल्याला पाहत आहेत ..मान खाली घालून पटकन जिना चढलो ..दारातच वहिनीनी सुहास्य मुद्रेने स्वागत केले ....म्हणाल्या ' काय अवतार झालाय हो तुमचा ' ..जरा बरे वाटले ....आई देखील आतल्या खोलीतून उठून बाहेर आली ..खूप अशक्तपणा वाटत होत्या तिच्या चेहऱ्यावर ..मानसी कुठेय ? मी विचारलेच...तिला तिचा भाऊ माहेरी घेवून गेलाय काही दिवस ..असे वहिनींचे उत्तर मला समाधान कारक वाटले नाही ....संशय आला ..मानसी कायमची तर माहेरी गेली नसावी ? कधी गेली ? केव्हा येणार ? वगैरे प्रश्न विचारू लागलो तर ..आई म्हणाली आधी तू स्वच्छ अंघोळ कर ..चांगले कपडे घाल मग बोलू आपण ...पुतण्या मोहित व पुतणी रसिका माझ्याकडे कुतूहलाने पाहत होते ...जेलमध्ये जावून आलेला माणूस कसा दिसतो ..असे बालसुलभ कुतूहल होते त्यात ..मग जरा वेळाने ते देखील जवळ येवून बिलगले .. पाणी गरम करायला ठेवलेलेच होते ..मस्त घासणीने अंग घासून अंघोळ केली ..

वहिनींच्या सुचनेप्रमाणे कपडे बाजूच्याच गरम पाण्याच्या बादलीत भिजायला ठेवले ..अंघोळ करून जरा प्रसन्न वाटले ..आई म्हणाली ...उद्या सकाळी दाढी कटिंग करून घे आधी ...माझ्या मनात मानसीचेच विचार चालू होते ....तेव्हढ्यात फोन वाजला ..वहिनीनी फोन घेतला ..पलीकडून बोलणार्या व्यक्तीला म्हणाल्या ' हो ..आले आहेत भावजी इतक्यातच '....बोल तूच ' माझ्या हाती फोन दिला ..कसे आहात तुम्ही ? मानसीचा आवाज ऐकून मस्तच वाटले ..मानसी सांगू लागली ..अहो उगाच आसपासच्या लोकांच्या प्रश्नांना उत्तरे देण्यापेक्षा मी काही दिवस इकडे माहेरी आले निघून ..शिवाय तुम्ही नक्की कधी येणार हे माहित नव्हते ...मी न विचारताच ती माहेरी जाण्याबद्दल सफाई देत होती ..बहुधा मी जेलमधून बाहेर पडल्यावर भावाला येतोय असा फोन केल्या बरोबर त्याने मानसीच्या माहेरी मी सुटलोय असे कळवले होते ..वाटले किती काळजी घेतात हे लोक आपली ..आपण भले बाहेरच्या लोकांशी चांगले वागतो ..मात्र कुटुंबियांच्या भावना समजून घेता येत नाहीत आपल्याला ..मी येतेच तीनचार दिवसात असे सांगून मानसीने फोन ठेवला ..चला मुख्य धोका टळला होता ..मानसी या प्रकरणानंतर मला सोडून कायमची जातेय की काय ..अशी अंतर्मनातील भीती संपली . 

जेवताना भाऊ म्हणाला ' उद्या सकाळी दाढी ..कटिंग करून घे ..एक दिवस आराम कर .. परवापासून तुला पुन्हा अनिलसाहेबांकडे नोकरीला बोलावले आहे...माझे सगळे लोचे भावाने अनिल साहेबाना सांगितले असतील कारण ते जवळचे मित्र होते ..इतके प्रकार करूनही अनिल साहेब पुन्हा मला नोकरीवर ठेवतील अशी आशा नव्हती ..ती भीती देखील संपली ...रात्री झोपताना बराच वेळ भविष्यकाळात कसे चांगले वागायचे असा विचार करत होतो ..आपल्याला पोलिसांनी ऑटोत बसवून नेताना कोणी पहिले असेल ? ते लोक भेटल्यावर विचारतील ? त्यांना काय सांगावे ? असे प्रश्न मनात होतेच ..दुसऱ्या दिवशी साडेपाचलाच उठून तयार होऊन बसलो ...वहिनीनी मला जरा तुमचे कपडे भिजवलेली बादली बघून या ..असे सांगितल्यावरून पाहायला गेलो ..तर त्या बादलीत पाण्यावर मेलेल्या पांढऱ्या ऊवाचा अक्षरशः थर जमलेला ..मी दर एक दिवसाआड काळजी पूर्वक शोधून काढून ..मारून देखील कपड्याच्या शिवणीत ..शोधायला अवघड अशा जागी लपून बसलेल्या त्या उवा गरम पाण्यात कपडे टाकताच सगळ्या मरून पाण्यावर तरंगत होत्या ..कसेसेच झाले ते पाहून ..जेलमध्ये ऊ सापडली की आपण किती आवेशाने ती पकडून नखावर चिरडून मारत असू ते आठवले ..दाढी कटिंग करायला नेहमीच्या दुकानात न जाता पायी चालत जरा दूर पंचवटीत गेलो ..आपल्या जेल प्रकरणाचा सगळी कडे बभ्रा झाला असेल ..नेहमीच्या दुकानात गेलो तर चार प्रश्नांना तोंड द्यायला नको म्हणून दूरच्या दुकानात गेलो ..का कोण जाणे..रस्त्याने चालताना सगळे लोक आपल्याकडेच बघत आहेत असे वाटत होते ...खाली मान घालूनच चालत होतो ..बहुतेक माझा आत्मविश्वास कोलमडल्या सारखा झाला होता ..इतक्या वर्षांच्या व्यसनाच्या इतिहासात मला प्रथमच असे वाटू लागले होते ..दिवसभर घरीच वेळ घालवला ..बाहेर कुठेच जावेसे वाटेना ...रात्री झोपेचा प्रयत्न करताना ...' लाज कशी वाटली नाही तुला आईची पाटली चोरताना ' ..असे कोणीतरी बोलल्या सारखा भास झाला ..उठून आजूबाजूला पहिले तर कोणीच नव्हते ..पुन्हा झोपण्याचा प्रयत्न करू लागलो ....' एखादा असता तर त्याने सरळ आत्महत्या केली असती इतका त्रास देण्यापेक्षा ' ..पुन्हा कोणीतरी बोलले ..मी समजलो ..हे बहुतेक मला ' हँलुस्नेशन ' सारखे होत होते ..तोंडावर गच्च पांघरूण घेवून मनात अथर्वशीर्ष म्हणत पडून राहिलो ..केव्हातरी झोप लागली असावी . 

सकाळी आटोपून अनिल साहेबांकडे गेलो ..मला कोणीही काहीही प्रश्न विचारले नाहीत ..बरे वाटले ..इतके दिवस कुठे होतात ..बरीच सुटी घेतली वगैरे प्रश्न मला त्रासदायक झाले असते ..अनिल साहेब देखील पूर्वीसारखेच बोलले ..सगळे जाणीवपूर्वक माझ्याशी चांगले वागत आहेत असे वाटत राहिले ..मनात गहिवरून आले ..तरीही मनातून सर्वाना माझ्या बद्दल काय वाटत असेल असा विचार वारंवार मनात येवू लागला ..कसातरी दिवस पार पाडून ..सरळ घरी येवून पलंगावर पडून राहिलो ..पुन्हा तेच आवाज ..मला रागावणारे ..निंदा करणारे ..निर्भत्सना करणारे ..नुसता कल्लोळ ..जेवणाला बोलावल्यावर उठून जेवण करून झोपण्याचा प्रयत्न करू लागलो ....माझ्या अंगावर एकही कपडा नव्हता ..अगदी दिगंबर अवस्थेत मी रस्त्याने चालत होतो .येणारे जाणारे सगळे ..माझ्याकडे पाहून हसत होते ....बोटे दाखवत होते ....मी शरमेने मान खाली घालून लोकांच्या नजरेपासून स्वतःला वाचवण्याचा केविलवाणा प्रयत्न करत होतो ..अंगाला भीतीने दरदरून घाम सुटलेला ..छातीतील धडधड नगारा वाजवल्या सारखी कर्कश्य ..घशाला कोरड पडली होती ..कोणीतरी छातीवर बसून गळा आवळतेय ..वाकुल्या दाखवतेय ..सर्व शक्तीनिशी छातीवर बसलेल्या त्या अदृश्याला झुगारून दिले अंगावरून ..धडपडत उठून बसलो ..आसपास कोणीच नाही ..मंद जळणारा निळसर नाईट लँम्प आणि त्या खाली असलेले ...अंधुक दिसणारे भिंतीवरचे घड्याळ फक्त जागे ...बाकी सर्व गाढ झोपलेले ....घड्याळात पहाटेचे चार वाजलेले.. पाणी पिवून पुन्हा पलंगावर आलो ..बापरे अतिशय भयानक स्वप्न होते ते ..पुन्हा झोपलो तर ते स्वप्न पुन्हा पडेल या भीतीने जागा राहण्याचा प्रयत्न करू लागलो ...!

( बाकी पुढील भागात )

अजब तुझे सरकार...!!!

बोनस ? ? ? ( पर्व दुसरे - भाग १२१ वा )

माझी मँजीस्ट्रेट कस्टडी संपायच्या दिवशी ..बंदी उघडल्यापासून मी माझ्या नावाचा पुकारा व्हायची वाट पाहत होतो ..ज्यांची कोर्टात तारीख असेल त्या कैद्यांच्या नावाचा पुकारा सकाळी आठ नंतर होत असे ..तर ज्यांची भेट घ्यायला कोणी नातलग आला असेल त्यांच्या नावाचा पुकारा १० नंतर होई ....ज्यांचा जामीन बाहेरच्या बाहेर वकील किवा नातलग करीत त्यांची नावे दुपारी ३ नंतर जाहीर होत ..सुटीचा दिवस सोडून.. रोज ....प्रशासनाच्या ऑफिस मधून शिपाई आला त्याच्या भोवती गर्दी जमत असे कैद्यांची ..प्रत्येकजण या आशेवर असे की आपले नाही निदान आपल्या मित्राचे तरी नाव यावे यादीत ... एक शिपाई येवून मोठ्याने त्याच्या जवळच्या कागदावरची नावे वाचून दाखवी ..मग त्या कागदाची एक प्रत बराकीच्या वार्डन जवळ दिली जाई ..पुकारा झालेल्या सर्व लोकांना एका रांगेत बसवले जाई ..जेलच्या बाहेर जाणे म्हणजे काही कैद्यांसाठी पर्वणी असे ..त्या दिवशी कोर्टात त्यांना त्यांचे नातलग भेटत असत ..तारीख झाल्यावर परत येताना ते सोबत खायचे सामान ..बिड्या वगैरे घेवून येत असत ..काही सराईत कैदी नातलगांद्वारे इतर कैद्यांचे मेसेज देखील पोचवत असत ..सकाळी सकाळी मी हौदावर थंड पाण्याने अंघोळ करून तयार झालो होतो ..माझ्याजवळ अंगावरचा एकच जोड कपडे होते ..त्यामुळे अंघोळ करण्याच्या वेळी मी बनियन ने अंग पुसून ..नंतर ते बनियन वाळले की अंगात घालत होतो ..माझ्या सारखे अनेक जण असत जे ..रेल्वे स्टेशन ..पंचवटीचा घाट...बस स्थानक वगैरे ठिकाणाहून संशयित म्हणून पकडले जात .. ..त्यांच्याकडेही फक्त अंगावरचे कपडे इतकीच मालमत्ता असे ..असे सगळे जण अंघोळ दिगंबर अवस्थेतच करत ...कोणी कोणाला लाजायचा प्रश्नच नसे ...हालात की मजबुरी !

माझ्या नावाचा पुकारा झाल्याबरोबर मी बाजूलाच लागलेल्या रांगेत जावून बसलो ...कोर्टात नेमके काय होईल याची खात्री नव्हती मला ....भाऊ कोर्टात येईल का ? जामीन करेल का ? वगैरे प्रश्न होतेच मनात ..नऊ वाजता सर्कलचे गेट उघडून आम्हाला रांगेने मुख्य ' लालगेट ' जवळ नेले गेले ..पुन्हा तिथे रांगेने बसवले गेले ..जेलच्या मुख्य भव्य प्रवेशद्वाराला ' लालगेट ' असे म्हणत ...बराच वेळ तेथे बसावे लागले ...आमच्यासाठी तेथेच जेवणही आले ..सोबत थाळ्या देखील होत्या ..कारण आमच्या सगळ्यांच्या थाळ्या बराकीत ...रांगेने जेवण वाढले गेले ..इथे जेवण पोटभर मिळाले ..म्हणजे नेहमी पेक्षा दोन चपात्या जास्त मिळाल्या ...अकरा वाजत आले होते ..आम्ही रांगेत बसून कंटाळलो होतो ..शेवटी एक शिपाई आला ..सगळे उत्सुकतेने त्याच्याकडे पाहत होते ..त्याने जाहीर केले की ..आज पार्टी लागली नाही ..सगळ्यांनी परत बराकीत जायचे आहे ..पार्टी म्हणजे जेलमधून बंदोबस्तात कोर्टात नेण्यासाठी कमिशनर ऑफिस मधून नेमण्यात आलेले पोलीस ..मालेगाव येथे झालेल्या दंगली मुळे बाहेरचे वातावरण तंग होते ..त्यामुळे कैद्यांना कोर्टात नेण्यासाठी पोलीस उपलब्ध झाले नव्हते ..सगळे निराश झाले ..परत मागे फिरलो ... आता अजून पंधरा दिवस मला जेलमध्ये काढावे लागणार होते ...वैतागून बराकीत येवून बसलो ..मनातून घरच्या मंडळींचा खूप राग येत होता ..अनेकदा परिस्थिती इतकी कठीण आणि मनाविरुद्ध असते की त्रागा करून ..चीड चीड करून ....निराश होऊन काहीही उपयोग नसतो ..अश्या वेळी परिस्थितीला शरण जाणे ..हसतमुखाने तोंड देणे हाच योग्य पर्याय असतो ..येथे स्वतःचे खुजेपण चांगलेच जाणवते ..कोणीही कितीही मोठा असला तरी ' वक्त ..हालात ..के सामने मजबूर होनाही पडता है ' बहुधा अहंकार कमी होण्यासाठीच अशी परिस्थिती निर्माण होत असावी ..अनघाच्या वेळीही अशीच परिस्थिती निर्माण झाली होती ..मी काहीही करू शकलो नाही ..केवळ स्वतःला दोष देणे ..हेच हाती उरले होते ....

दुपारी बंदी उघडल्यावर ..विषण्णपणे बाहेर येवून बसलो होतो ..जेवणाची इच्छा राहिली नव्हती ..माझ्या बाजूला आमच्या बराकीचा शिपाई उभा होता ..त्याच्याजवळ दुसऱ्या बराकीचा एक शिपाई आला आणि त्याला विचारू लागला ' बोनस लिया क्या तुने ? ' आमच्या बराकीचा शिपाई वैतागून म्हणाला ..' कहासे मिलेगा ..आपले सरकार कंगाल झालेय ..त्यांनाच पैसे कमी पडत आहेत ..' मी त्यांच्या गप्पा ऐकू लागलो ..मग दुसरा म्हणाला ' महाराष्ट्र सरकार नै रे ..उधर के सर्कल मे भाई लोगोने बोनस बाँटना शुरू किया है ..बाबा को पाचसों और जमादार को एक हजार रुपये मिल रहे है ..मै अभी श्याम को जानेवाला हु ' मला हे ऐकून नवल वाटले ..त्या वर्षी महाराष्ट्र सरकारने राज्य सरकारी कर्मचार्यांना दिवाळीत बोनस दिला नव्हता ... तिजोरीत पुरेसे पैसे नाहीत असे कारण सांगितले होते ..तर इथे जेल मध्ये असलेले भाई लोक बोनस वाटत होते ...एका सर्कल मध्ये मुंबई टोळी युद्धातील गुन्हेगार ..भाई लोक ठेवले गेले होते ..त्यात कलानी ..गवळी ..दाउद अश्या सर्वांच्या गँगचे सदस्य ..ते जेलमध्ये राजासारखे रहात असत ...त्यांच्याकडे भरपूर पैसे येत होते बाहेरून ..सगळे नियम धाब्यावर बसवून ..असे भाई लोक सरकारने बोनस दिला नाही म्हणून ..दिवाळी नंतर जेलच्या कर्मचार्यांना बोनस वाटत होते ..अगदी राजरोस ..मला प्रश्न पडला ....नक्की राज्य कोणाचे आहे ? सरकारचे ..भाई लोकांचे ..की पैश्यांचे ?

( बाकी पुढील भागात )

===================================================================

हृदयद्रावक आठवण !( पर्व दुसरे -भाग १२२ वा )

अजून पुढचे पंधरा दिवस जेलमध्ये रहावेच लागणार होते ...जरी येथे स्थिरावलो होतो तरी ..बाहेरच्या जगाची ओढ मनात होतीच ..माझ्या सारख्या स्वतंत्र वृत्तीच्या माणसाला बंधने नको असतात ..स्वातंत्र्य हवे असते नेहमी ..मात्र स्वातंत्र्य आणि स्वैराचार यांची सीमारेषा मला कधीच समजली नव्हती ..मी समजत असलेले माझे स्वातंत्र्य हा खरे तर स्वैराचार होता ..हा स्वैराचार पुढे इतका वाढला की त्यासाठी दुराचार सुरु झाला ... शेवटी अनाचार ..मग व्हावे लागले स्वतच्याच कर्माने लाचार ...येथील गुन्हेगारांच्या जगातही मी घरच्यांना त्रास देत होतो म्हणून लुख्खा ठरलो होतो ...अर्थात ते खरेही होते ..माझ्या व्यक्ती स्वातंत्र्याच्या ओघात मी कुटुंबीयांवर नकळत का होईना अन्यायच करत गेलो...मी तासंतास विचार करत बसे ....अनेक प्रश्न आणि प्रत्येक वेळी उत्तर एकच येई ..व्यसनाधीनता ...जो पर्यंत मी व्यसन कायमचे बंद ठेवत नाही तोवर काहीही वेगळे घडणार नव्हते ..आपण काही दिवस व्यसन बंद ठेवले की ..आता थोडेसे घेण्यास हरकत नाही... हा आत्मघातकी विचार मला कायमचा सोडवा लागणार होता ...त्यासाठी वारंवार मनाला व्यसनाने दिलेल्या त्रासाची आठवण करून देणे भाग होते ..कदाचित त्यामुळेच ...फक्त एकदाच ..थोडेसे ..घेण्याचा विचार कायमचा हद्दपार करता आला असता ..

आमच्या बराकीत अनेक जण किरकोळ केसेस मध्ये संशयित म्हणून पकडले गेलेले होते ..त्यातील काही महाराष्ट्राबाहेरचे ... अश्या लोकांना पोलीस स्टेशन मार्फत त्याच्या घरी निरोप जाऊन ..घरून कोणीतरी त्यांचा जामीन करेपर्यंत जेलमध्ये रहवे लागे ..त्यात वाढत्या लोकसंख्येमुळे न्याय व्यवस्था जवळ जवळ तुंबलेली ...महिनोंमहिने केस रेंगाळणार..जे पैसेवाले आहेत ते निष्णात वकील देवून केस लवकर तडीस नेणार किवा निरनिराळ्या कारणांनी केस लोंबकळत ठेवणार ....जेलमध्येही पैश्यांच्या जोरावर रंगदारी करणार ...हवे तसे करून घेणार ... जे गरीब आहेत ते हतबलपणे वकील नाही ..पैसा नाही ..अशा कारणांनी असहायपणे जेलमध्ये राहणार असे काहीसे चित्र होते ..अश्याच गरीबांपैकी एक थापा नावाचा हिमाचल प्रदेशातील माणूस होता ..तिशीचा असावा ..थापा म्हंटले की बहुधा विशिष्ट ठेवणीचा ..विशिष्ट उंची असलेला चेहरा आपल्या डोळ्यासमोर येतो हा थापा मात्र याला अपवाद होता ..उंच धिप्पाड ..सावळा ..थोडासा अबोल ..त्याला म्हणे पंचवटी घाटावर झोपलेला असताना संशयित म्हणून पकडून आणले होते ..घरच्या गरिबीमुळे तो घर सोडून ..कामधंदा करण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्रात आलेला ..अशिक्षित असल्याने हमाली करून पोट भरत होता ...हा थापा सुमारे तीन महिन्यापासून जेलमध्ये अडकला होता . ..स्वभावाने अतिशय गरीब ..बिडीसाठी..पोटभर जेवणासाठी ..बराकीतील भाई आणि वार्डनची सेवा करावी लागे त्याला ..त्यांची जेवणाची भांडी धुवून ठेवणे ..त्यांचे कपडे धुणे ..त्यांची मालिश करणे वगैरे कामे करीत असे ...एकदा सकाळी बंदी उघडल्यावर आम्ही सगळे चहा घेण्याच्या लाईनीत बसलेलो असताना ..अचानक आरडओरडा ऐकू आला ..सगळे त्या दिशेला पाहू लागलो ..हा थापा आमच्या बराकीसमोर असलेल्या कडूलिंबाच्या झाडावर चढत होता ...खूप उंच आणि जाड बुंधा असलेले ते जुने झाड होते ..मोठ्या विस्ताराचे ..मात्र थापा अगदी सराईत असल्या सारखा बुंध्याला विळखा घालून वर चालला होता ..सगळे कैदी ..शिपाई ..वार्डन ..त्याला खाली उतर म्हणून ओरडत होते ..मात्र तो जणू बहिरा झालेला ...कोणाकडेही लक्ष न देता ..तो वर जात राहिला ..' पकडो ..पकडो ' .. असा आवाज सर्वत्र येत होता ..ते झाड खरेतर बराकीच्या आतच होते ..त्या झाडावरून चढून पळून जाणे शक्यच नव्हते ...तरीही तो झाडावर चढला होता ..त्याला पकडण्यासाठी एकदोन उत्साही कैदी ..त्याच्या मागे झाडावर चढू पाहत होते ..मात्र थापा खूप उंच पोचलेला होता ...सुमारे सत्तर ते ऐंशी फुट उंच गेल्यावर थापा एका आडव्या फांदीवर गेला ..ती आडवी फांदी पाण्याच्या दगडी हौदाच्या नेमकी वर ..

लुंगीचे एक टोक त्याने फांदीला बांधले ...दुसरे टोक स्वतच्या गळ्याला ..तो नेमके काय करतोय हे सर्वांच्या लक्षात आले होते ..पुन्हा मोठा आरडओरडा झाला ..क्षणार्धात थापाने स्वतःला खाली झोकून दिले ...तो गळ्याला लुंगी बांधलेल्या अवस्थेत झाडाला लटकला ...अगदी दोन तीन सेकंद..आणि नेमकी उंच धिप्पाड थापाच्या वजनाने ..ती जुनी जीर्ण लुंगी मधून फाटली ..तुटली ...थापा धपकन सुमारे ऐंशी फुट उंचीवरून सरळ खाली पडला ..तो नेमका दगडी हौदाच्या नालीत त्याचे तळपाय अडकले ..मग तो मागे आडवा पडला ..कटकन काहीतरी मोडल्याचा आवाज आला ..माझ्या समोरच थापाच्या नालीत अडकलेल्या घोट्याचे एक बारीक हाड उडून पडले ....सर्व लगेच धावले थापाला उचलले ..तो शुद्धीवर होता ..प्रतिकार करत होता ..त्याला दोन वार्डन ने खांद्यावर घेतले ..खाली पहिले तर त्याची दोन्ही पावले घोट्यापासून लोंबकळत होती ..दोन्ही घोट्याची हाडे तुटलेली ..त्यातून रक्ताची धार लागलेली ..निर्जीव वाटणारी त्याची पावले पाहून ..कसेसेच वाटले मला ..घोट्याच्या तुटलेल्या हाडाचा एक तुकडा माझ्या उडून माझ्या समोर पडलेला ...ताबडतोब ..थापाला सिव्हील हॉस्पिटलमध्य पाठवले गेले..सर्व जण जमून घोळक्याने तीच चर्चा करू लागले ..मला वाटले की लुंगी तुटली नसती तर कदाचित लोंबकळणारया थापाला त्याचा श्वास बंद पडायच्या आत... त्याला पकडायला झाडावर चढलेला वार्डन त्याच्या जवळ पोचून त्याला सोडावू शकला असता ..मात्र लुंगी तुटली आणि जास्तच भयानक प्रकार घडला ..दुपारी एक वाजता बातमी आली की थापा अति रक्तस्त्राव झाल्याने हॉस्पिटल मध्ये गेला ...संपला ...आम्ही सगळे हळहळत होतो ..निराशेच्या भरात थापाने हे कृत्य केले होते यात वादच नव्हता ..दुपारी तीन वाजता बंदी उघडल्यावर जामीन झालेल्या लोकांची नावे वाचायला एक शिपाई आला ..तो मोठ्याने नावे वाचत होता ..त्याने थापाचे नाव वाचले ..सगळे थक्कच झालो ..म्हणजे नेमका थापाचा जामीन आजच झाला होता ...बहुतेक त्याच्या गावी हिमाचल प्रदेशात पोलीस स्टेशनचा निरोप जावून ..त्याचा भावू पैश्यांचा बंदोबस्त करून ...नाशिकला कोर्टात येवून त्याचा जमीन करेपर्यंत सुमारे तीन काहीने उलटून गेले ..तो पर्यंत थापाचा धीर खचला ..आता थापाला जामीन मिळूनही काही उपयोग नव्हता ..तो केव्हाच मुक्त झालेला !

( बाकी पुढील भागात )

========================================================================

जेलरवर हल्ला ! ( पर्व दुसरे -भाग १२३ वा )

पहाटे सहाला बंदी उघडली की अंधुक प्रकाशात पळत जावून चहाच्या लाईनीत पुढचा नंबर घेणे ...चहा घेइपर्यंत कोवळे उन येत असे ...त्या उन्हात अभंग ऐकत ...ऊवा शोधण्याचा कार्यक्रम ..हौदावर कुडकुडत थंड पाण्याने अंघोळ ..तोवर जेवणाची वेळ झालेली असे ..जेवणाच्या लाईनीत .. ..जास्तीच्या दोन तीन चपात्या मिळाव्या यासाठी धडपड ..पुन्हा दुपारची बंदी ....बराकीतच थंडगार जमिनीवर सतरंजी टाकून खालच्या फरशीचा गारवा सहन अनुभवत वामकुक्षी..दुपारी तीनला बंदी उघडली की ..सायंकाळच्या जेवणासाठी लाईन ..इकडे तिकडे तासभर गुन्हेगारीच्या एक से एक गप्पा - टप्पा ऐकत वेळ घालवणे ...पाचला बंदी झाली की मग बराकीत थाळ्या बडवत गाणी म्हणत बसणे...रात्री झोपताना पाय पोटाशी घेवून डोक्यावर ते जुनाट कांबळ घेवून त्याचा वास सहन करत ..त्याच्या आत श्वासांनी उब तयार करत ..विचार करत राहणे ..सगळे विचार थकले की केव्हातरी झोपी जाणे..सकाळी उठल्यावर हौदावर तोंड धुताना नाक शिंकरले की त्यातून श्वासासोबत नाकात ..घश्यात गेलेले त्या कंबळाचे सूक्ष्म तंतू ..बाहेर पडत ..ते पाहून कसेसेच होई ..एकदा उन्हात बसलो असताना ..एक शिपाई बाजूला वर्तमान पत्र वाचत उभा होता ....सहज त्यात डोकावलो ..आश्चर्य म्हणजे त्या आतल्या पानावर मी सुमारे महिन्यापूर्वी शैलेंद्र तनपुरे जवळ प्रकाशित करण्यासाठी दिलेला माझा ' ताण तणावांशी सामना ' हा लेख छापून आलेला .. हा लेख मी लिहिला आहे असे सांगितल्यावर त्या शिपायाचा आधी विश्वास बसला नाही ..मग त्याने माझ्या नावाची खात्री करून घेतल्यावर त्याला पटले ..तो माझ्याकडे जरा आदराने पाहू लागला ..पत्रकार आहे म्हणून मला मान देवू लागला ..ही बातमी बराकीत पसरली ...सर्व जण मला तेथे पत्रकार म्हणून ओळखू लागले ..या नव्या ओळखी मुळे ..मला जेवताना दोन चपात्या जास्त मिळण्यास मदत झाली ..या जास्तीच्या घेवून ठेवलेल्या चपात्या मी कागदात गुंडाळून ठेवत असे ..पहाटे चहा सोबत त्या कडक झालेल्या चपात्या खाता येत असत ..

त्याच काळात माझा एक गर्दुल्ला मित्र अशोक आमच्या समोरच्या बराकीत राहण्यास आला ..त्याला तीन महिन्यांची शिक्षा झाली होती ..हा अशोक पूर्वी जेल मध्ये किमान आठ दहा वेळा तरी आलेला होता ..किरकोळ चोऱ्या करणे ..रात्री एकट्या दुकट्या व्यक्तीला चाकू दाखवून लुटमार करणे वगैरे गुन्हे करत असे ..याचे टोपण नाव ' पिऱ्या ' असे होते ..पाच सहा वर्षे आधी त्याला ' मुक्तांगण ' मध्ये उपचार घेण्यासाठी मी प्रेरित केले होते ..रानडे साहेबांनी जमवलेल्या निधीतून त्याला काही आर्थिक मदतही मिळवून दिली होती ..त्यामुळे पिऱ्या मला चांगला मान देत असे ..सकाळी पिऱ्या भिशीत ( जेलचे स्वयंपाक घर ) कामासाठी जाई ..तेथून जास्तीच्या चपात्या ..बिड्या आणत असे ..पिऱ्या ने माझी बदली त्याच्या बराकीत करून घेतली ..तेथे मला स्पेशल जागा मिळाली झोपायला ..त्या बराकीत ..शंकर भाई या मुंबईच्या दादाची टोळी होती ..शंकरभाई आणि त्याचे तीन चार साथीदार ....' मकोका ' खाली ते लोक आतमध्ये होते ...शंकरभाई अगदी वरच्या दर्जाचा नसला तरी मुंबईतील मध्यम दर्जाचा भाई..हप्ता वसुली ..अपहरण ..खंडणी वसुली अश्या गुन्ह्यात सामील असे ...त्यांच्याशी ओळख झाल्यावर त्यांच्या हंडीत बनलेला चहा मिळू लागला ...तसेच तीनचार दिवसांनी एखादे वेळी ..गांजाचे दम मारायला मिळत ..एकंदरीत आता चांगला जम बसला होता माझा..आठवड्यातून दोन वेळा जेलरचा राउंड असे ..त्यावेळी सगळ्या कैद्यांना बराकी समोरच्या मोकळ्या जागेत उभे करत ..सुमारे अर्धा तास आधी पासून सर्वाना ' सावधान ' च्या पोझ मध्ये उभे करून ठेवले जाई ..जेलर आला की ..एकेका कैद्या जवळ जाई ..त्याचे निरीक्षण करून मग पुढे सरके ..या प्रसंगी मला हटकून ' शोले ' मधील जेलरची आठवण होत असे ...काही कैदी जेलर जवळ किरकोळ तक्रारी करत असत ..बहुधा एकच तक्रार असे ..ती म्हणजे पार्टी लागली नाही ..जामीन झाला नाही ..जेलर अश्या तक्रारींना फक्त मान डोलवून ..पाहू ..बघू ..अशी उत्तरे देई ...एखादा जास्त मागे लागला तर ..त्याला ' इथे तुला काय कमी आहे ? जेवण मिळतेय ना रोजच्या रोज ..मग कशाला बाहेर जायचे ' असे उत्तर देवून चूप करत असे ..

असाच जेलारचा राउंड सुरु असताना ...माझ्या पुढून जेलर जेमतेम दहा पावले पुढे गेल्यावर आमच्याच बराकीतील एका कैद्याने ..दोन महिने झाले पार्टी लागली नाही ..अशी तक्रार केली ..जेलरने त्याला ' जेवण मिळतेय ना ? ' असे छापील उत्तर दिले ..अचानक त्या कैद्याने ..शिव्या देत ..मोठ्याने ओरडत जेलरवर हल्ला केला ..या अनपेक्षित हल्ल्याने जेलर गोंधळाला ..काही लक्षात येपर्यंत जेलरने दोन चार थपडा खाल्ल्या होत्या ..मग जेलर सोबत असलेले संत्री सावध झाले ...त्या कैद्याला पकडण्यात आले ..त्याला मारझोड सुरु झाली ..पाच सहा जण मिळून लाथाबुक्क्यांनी तुडवत होते त्या कैद्याला ..त्यांनी त्याला उचलून सर्कलच्या बाहेर नेले ...जेलरही अपमानित मुद्रेने बाहेर गेला ..सगळे कैदी त्या कैद्याच्या धैर्याचे कौतुक करत होते ..' क्या डेरिंगबाज है साला ..अच्छा किया उसने ' वगैरे चर्चा चालली होती ..मला आता त्या कैद्याचे पुढे काय होईल याची काळजी लागलेली होती ..विलास असे त्याचे नाव होते हे समजले ..एक जण म्हणाला त्याला आता दुसऱ्या सर्कल मध्ये दंडाबेडी लावून ठोकतील ..अर्धमेला करतील वगैरे ...एक दोन दिवस हीच चर्चा होती सगळीकडे ..मग तिसऱ्या दिवशी पिऱ्याने बातमी आणली की विलासचे डेरिंग पाहून त्याला दाउदच्या टोळीतील भाई लोकांनी त्यांच्या बराकीत बदली करून घेतले आहे ..तो मस्त भाई बनेल आता ...त्याच्या घरी महिन्याला ठराविक रक्कम पोचवली जाईल ..हे भाई लोक अश्या डेरिंगबाज तरुणाच्या शोधात असतात ..त्याला लगेच टोळीत सामील करून घेतले जाते ..गुन्हेगारीचे व्यवस्थित प्रशिक्षण दिले जाते ..त्यातूनच ' शुटर' निर्माण होतात .

( बाकी पुढील भागात )

======================================================================

मेरे हमसफर ! ( पर्व दुसरे -भाग १२४ वा )

जरी मी अगदी सराईतपणे जेलमध्ये वावरत होतो तरी अंतर्मनातून मी खूप अवस्थ असे ..हे माझे नेहमीचेच आहे ...अंतर्मनात नेहमीच ...अनेक प्रश्न ..विविध प्रकारची असुरक्षितता ..अविवेकी भावना यांचा कल्लोळ माजलेला असतो ..अगदी क्वचितच माझ्या वर्तनातून इतरांना हे जाणवते ..आठवत असल्यापासून ही अवस्थताच नेहमी मला असमाधानी ठेवण्याचे काम इमानइतबारे करत आली आहे ....व्यसनमुक्तीच्या काळात ही अवस्थता वाढलेली असते ..कारण व्यसन करत असताना नशेत काही काळ सर्व काही विसरल्यासारखे होई ...नशा उतरली की पुन्हा नशा कशी मिळवावी याच विचारात वेळ जाई ..व्यसनमुक्त राहताना शांत ..समाधानी ..प्रसन्न कसे रहावे हे समजत नसे ..इथे जेलमध्ये जरी अधूनमधून मला गांजाचे एकदोन दम मारायला मिळत होते ...तरी त्याची खात्री नसे ..अवलंबित्व देखील नव्हते ... मिळाले तर ठीक नाहीतर राहू दे ..अश्या वृत्तीने मी चिलीम ओढण्यात सामील होई .. अंशतः व्यसन सुरु होते ..तरीही हवी तशी नशा करत नव्हतो ....त्यामुळे मनाचा एक कोपरा सतत भविष्यकाळातील असंख्य संभावना आणि समस्या यांनी त्रस्त राही ..व्यसनमुक्त रहात असताना जर ही अवस्थता संपवता आली नाही तर वारंवार व्यसन सुरु होण्याचा धोका असतोच ...अशा वेळी जीवनावर श्रद्धा ठेवून ..जास्त पुढचा विचार करून चिंतीत होण्याऐवजी किवा भूतकाळातील चुकांबद्दल....गमावलेल्या संधींबद्दल..केलेल्या नुकसानाबद्दल अपराधीपणाची भावना जोपासण्यापेक्षा ..योग्य जाणीव ठेवून वर्तमानातले वास्तव स्वीकारून ...कोणातरी समंजस व्यक्तीकडे मनमोकळे बोलून ..जास्तीत जास्त सकारात्मक कामात मनाला गुंतवून ठेवावे ..असे मुक्तांगण मध्ये शिकवले जाई ... अर्थात मुक्तांगण मध्ये शिकवले गेलेले बाहेर पडल्यावर लक्षात ठेवणे जरी सोपे वाटले तरी ते अमलात आणणे मात्र खूप कठीण असते ...त्यासाठी सतत या आजाराबद्दल सावध ..सतर्क ..खबरदार रहाणे गरजेचे असते ..अति आत्मविश्वास ..स्वतची बुद्धी ..पैसा व इतर बाबतीत असलेल्या अहंकारावर सतत अंकुश ठेवावा लागतो ..मगच भावनिक पातळीवर स्थिर राहता येते ...नाहीतर पुन्हा व्यसनाची गुलामी येतेच .

पहाटे गाढ झोपेत असताना बराकीत एकदम बराच गोंधळ झाल्याचा आवाज आला ...जेवणाच्या मोठ्या भांड्यांचा आवाज ऐकून मी देखील उठून बसलो जागेवर ..पाहतो तर बराकीच्या एका कोपऱ्यात दहाबारा कैदी गोल टोपी घालून वज्रासनात असल्यासारखे बसलेले ...एकमेकांशी न बोलता काहीतरी पुटपुटत होते ..मग सगळ्यांनी तोंडावर हात फिरवले ..उठून उभे राहिले ...बाहेरून बराकीचा दरवाजा उघडला गेला ..बहुधा पहाटेचे पाच वाजून गेले असावेत ..ते सगळे कैदी बराकीच्या दरवाजा जवळ जाऊन आपल्या थाळीत जेवण घेत होते ..पॉट मध्ये चहा देखील घेतला त्यांनी ....मी बाजूच्या कैद्याला इशाऱ्याने काय प्रकार आहे असे विचारले तर उत्तर मिळाले ' आज से ' रोजा ' शुरू हो गया है ' ..त्या वर्षी दिवाळी नंतर रमजान महिना आला होता ..बहुतेक अधिक महिना होता त्यावर्षी ..म्हणून ' रोजे ' एरवीपेक्षा उशिरा सुरु झालेले ...बराकीतील मुस्लीम कैद्यांनी आपापल्या थाळीत जेवण घेवून ते कोपऱ्यात जावून एकत्र जेवण करू लागले ..जेल प्रशासना तर्फे प्रत्येक रमजान महिन्यात रोजे ठेवणाऱ्या कैद्यांना पहाटेची नमाज झाली की जेवण देण्याची सोय केली जात असे असे समजले ..मग दिवसभर हे कैदी काहीही खात नसत ..संपूर्ण उपास ...अगदी थुंकी सुद्धा गिळायची नाही ..कोणतीही व्यसने करायची नाहीत ..या काळात केवळ ' अल्ला ' चे स्मरण केले जाते ...असे पूर्वी कादर कडून समजले होते .. जेलमध्ये सुद्धा हा प्रकार असेल असे वाटले नव्हते ..यालाच आपल्या संविधानातील सहिष्णुता म्हणत असावेत ..सर्व धर्मियांच्या भावनांचा आदर करणे ..त्यांना त्याच्या धर्माचे पालन करण्यासाठी सहकार्य करणे ..किती सुंदर विचार होता या मागे ..धार्मिक स्वातंत्र्य ! देशातील प्रत्येक नागरिकाला तो मानत असलेल्या धर्माचे यथायोग्य पालन करण्याची मुभा ...इतर धर्मियांनी त्याच्या धर्मपालनात अडथळा उत्पन्न करू नये याची खबरदारी ..अर्थात सर्व धर्मियांनी जर संविधानातील या सहिष्णुतेचा अर्थ समजून घेतला तर ..धार्मिक दंगली होणारच नाहीत ..मग हिंदू श्रेष्ठ ..मुस्लीम श्रेष्ठ ..ख्रिस्चन श्रेष्ठ ...बौध श्रेष्ठ कि जैन श्रेष्ठ हा वाद नकोच ....प्रत्येकाने आपापल्या धर्माचे पालन करावे ...इतर धर्मांना दोष न देता ..त्यांच्या धर्माची ते दुखावले जातील अशी चिकित्सा न करता .. ' जगा आणि जगू द्या ' ! जेथे जेथे शोषण ..अंधश्रद्धा ..अन्याय असेल तेथे सर्व सहमतीने सुधारणा !

एव्हाना बराकीतल सगळे कैदी आवाजाने जागे झाले होते ..थंडीमुळे सगळे आपापल्या जागी कांबळे पांघरून बसलेले ..तितक्यात बाहेरून गाण्याचा आवाज कानी पडला ..सगळीकडे असलेल्या निरव शांततेत तो आवाज चांगलाच गहिरा वाटत होता ' किसी राह मे ..किसी मोडपर ..कही चल ना देना तू छोंडकर ..मेरे हमसफर ..मेरे हमसफर ' मुकेश आणि लता मंगेशकरने हे युगुलगीत ...आपल्या आवाजांनी शब्द अक्षरशः जिवंत केलेत गायकांनी ...बराकीच्या बाहेर व्हरांड्यात कोणीतरी कैदी हे गाणे म्हणत होता ..पहाटेच्या वेळी ..त्याचा करुण स्वर ..मनात सुरी फिरवत होता ..मी कान देवून गाणे ऐकू लागलो ....तसतसा अधिक हळवा होत गेलो ...आधी अनघा ..नंतर मानसी ..यांची तीव्र आठवण ...विरहाची टोकदार जाणीव ...कुठे असेल आता अनघा ..मानसी ..चित्रपटात जसे एखाद्या विरह गीताच्या वेळी नायक किवा नायीकेच्या डोळ्यासमोरून जशी त्यांच्या पहिल्या भेटीची ..प्रेमाची ..सहजीवनाची क्षणचित्रे सरकताना दाखवली जातात ..अगदी तसेच झाले माझे ..झरझर सारा भूतकाळ मनातून काटेरी आठवणी जागवत सरकत गेला ...मानसी बिचारी आता लहानग्या सुमितला कुशीत घेवून झोपली असेल ..रात्री खूप वेळ जागी राहिली असावी ..माझ्यामुळे तिच्यावर आलेली ही परिस्थिती कशी बरे स्वीकारली असावी तिने ? असे जीवाला चटका लावून एखाद्याचे जीवनातून निघून जाणे किती वेदनामय असते ..त्याच वेळी ...कोण जाणे ' चोरी चोरी ' या सिनेमातील ' रसिक बलमा .....हाये ..दिल क्यू लगाया तोसे ..दिल क्यू लगाया ' हे गाणे देखील आठवले ...मी कांबळाच्या आत तोंड लपवून ढसढसा रडू लागलो !

( बाकी पुढील भागात )

====================================================================

समलिंगी ? ? ? ( पर्व दुसरे -भाग १२५ वा )

मी जेलमधल्या वास्तव्यात किमान चारदा तरी रडलो होतो ..अगदी मनापासून ..स्वतच्या कर्माला दोष देत होतो ..जे काही घडले आहे त्याला केवळ माझे वागणेच जवाबदार आहे ही भावना पक्की झाली होती ...पूर्वी मी नेहमी माझ्यावर आलेली संकटे माझे दुखः ... माझे अपयश ...माझे होत असणारे नुकसान यांना आसपासचे लोक ...ओढवलेली परिस्थिती...माझे नशीब ..दैव ..यांना जवाबदार ठरवत होतो ..बहुधा प्रत्येक व्यसनी व्यक्ती असेच करत असतो ...आपले व्यसन ..त्या व्यसनामुळे आपले बिघडलेले विचार आणि वर्तन यांना दोष देण्याएवजी तो सगळा दोष इतरांच्या माथी मारतो ..कदाचित स्वतःच्या अहंकाराला सुखावण्यासाठी असे होत असावे किवा व्यसनाच्या समर्थनासाठी असे घडत असावे ...अनेक व्यसनी मित्र मला माहित आहेत जे व्यसन केला असताना झालेल्या अपघातात देखील स्वतःची चूक आहे असे मान्य करू इच्छित नसतात ..रस्ताच खराब आहे तो ..अचानक कुत्रे मध्ये आले ..समोरचा माणूस एकदम अंगावर आला ...वगैरे कारणे देतात ...व्यसन केल्यामुळे माझे रिफ्लेक्सेस कमी झाले असावेत हे काही मान्य करता येत नाही..किवा जर व्यसन न केलेल्या अवस्थेत अपघात झाला असला तर काल केलेल्या व्यसनामुळे माझा आत्मविश्वास कमी झाला असावा ..शारीरिक क्षमता वाहन चालवण्या इतपत योग्य नसावी हे तो काही केल्या काबुल करत नाही ....त्याचप्रमाणे व्यसनामुळे किवा व्यसनाची गुलामीची अवस्था आल्यानंतर प्रत्येकाने आपल्या मनात अनेक गाठी मारून ठेवलेल्या असतात ..या गाठी म्हणजे त्याच्यावर झालेला अन्याय ..इतरांनी केलेला अपमान ...नाकारण्यात आलेल्या संधी ..अपयश ...प्रेमभंग ..जवळच्या व्यक्तीचे त्रासदायक वर्तन ...अशा प्रकारच्या असतात ...प्रत्येकवेळी व्यसनाचे समर्थन म्हणून तो या गाठी वापरतो ...या गाठी सुटणे ..सोडवणे आवश्यक असते ...अन्यथा काही काळच्या व्यसनमुक्ती नंतर ...या मनातल्या गाठी किवा वैचारिक..भावनिक गुंते ..पुन्हा व्यसनाकडे नेतात ..काही अपवादात्मक घटना वगळता व्यसनाच्या गुलामीला ..वारंवार व्यसन सुरु होण्यास ..व्यसनामुळे झालेल्या नुकसानास ..केवळ मीच जवाबदार आहे तसेच पुन्हा व्यसन न करण्याची ..व्यसनमुक्तीची ...जवाबदारी देखील माझीच आहे ...ही जाणीव झाल्याखेरीज कायमची व्यसनमुक्ती अवघड होऊन बसते .

माझ्याबाबतीत देखील असेच घडत होते ..अगदी सुरवातीला केवळ मौज मस्ती ..कुतूहल म्हणून सुरु झालेले व्यसन नंतर प्रेमभंगाचे दुखः... या कारणाने सुरु राहिले ... अनघा जीवनात आल्यावर माझ्या मनाविरुद्ध असणारे मोठ्या भावाचे वर्तन ..भविष्यातील चिंता ...या कारणांनी व्यसन सुरूच राहिले ..नंतर अनघाला गमावण्याचे दुखः ...पुढे सुमारे तीन वर्षे चांगला व्यसनमुक्त राहिल्यानंतर ..एकदा व्यसन केल्यास काही हरकत नाही हा अहंकार ..त्यामुळे पुन्हा झालेली सुरवात ..मग त्यातच चारपाच वर्षे घालविल्यानंतर ..लग्न होऊन मानसी जीवनात आल्यानंतर ..तेच एखादे वेळी करण्यास काही हरकत नाही ही मूर्खपणाची भावना ...एकदा म्हणून करायला गेलो की त्यात पुन्हा अडकणे ..मग इतरांना ..परिस्थितीला ..नशिबाला दोष देत राहणे ...जेलमध्ये अतिशय प्रतिकूल वातावरणात मी असे परखड आत्मपरीक्षण करत होतो ...कायमच्या व्यसनमुक्तीसाठी हे परखड आत्मपरीक्षण नक्कीच मदत करू शकते ..जेलमध्ये माझे वास्तव्य वाढत चालले होते ..आधी पंधरा दिवस मिळालेली मँजिस्ट्रेट कस्टडी पंधरा दिवसांनी कोर्टात न्यायला पार्टी नाही म्हणून आणखी पंधरा दिवस लांबली ..पुन्हा पंधरा दिवसांनी पार्टी नाही याच कारणांनी अजून पंधरा दिवस लांबली ..म्हणजे मला आता जेलमध्ये येवून एक महिना उलटून गेला होता ...माझ्या सारखेच मँजिस्ट्रेट कस्टडी मिळालेले अनेक जण असेच होते ..ज्यांचा येथे राहण्याचा कालावधी काही ना काही कारणाने वाढला होता .. सराईत लोक म्हणत इथे खरी सजा असते ती फक्त लैंगिक इच्छेला ..बाकी सगळे मिळते पैसे असले की ..म्हणजे चांगले जेवण ..झोपण्याची उत्तम व्यवस्था ....भाई लोकांना तर दारू ..गांजा ..ब्राऊन शुगर सारखी व्यसनेही सहजगत्या उपलब्ध होतात ....मात्र जेलमध्ये लैंगिक इच्छापूर्ती होण्यासाठी स्त्री जोडीदार मिळणे मात्र अशक्य असते ..त्यासाठी आजारी पडायचे नाटक करून ..डॉक्टरला ..जेलरला पैसे खावू घालून ..बाहेरच्या दवाखान्यात जायचे ..तेथून मग हवे ते करायचे ..अशी पद्धत होती ...शिक्षा भोगत असलेले जुने कैदी ..हस्तमैथुन हा पर्याय वापरात .मात्र हस्तमैथुना बाबत अनेक प्रकारचे गैरसमज असल्याने काही रंगदार कैदी ...किवा वार्डन ..जेलमध्ये आलेल्या नाजूक प्रकृतीच्या ..घाबरट कैद्यांना ...बिडीकाडी..पोटभर जेवण ..इतर सुविधा उपलब्ध करून देवून त्या बदल्यात समलैंगिक संबंध ठेवत असत त्यांच्याशी ..माझ्या बराकीत असाच एक तरुण कैदी होता ..चोरीच्या गुन्ह्यात येथे अडकलेला..त्याला वार्डनने स्वतःजवळ झोपायला जागा दिली होती ....रात्री सगळे झोपल्यावर केव्हातरी वार्डन त्याच्या पांघरुणात शिरत असे .

त्या कैद्याच्या हावभावावरून तरी तो बायकी प्रवृत्तीचा वाटत नव्हता ..सर्वसाधारण पुरुषांप्रमाणेच त्याचे वागणे होते ..केवळ मिळणाऱ्या सवलतीपोटी तो वार्डनशी असे संबंध ठेवण्यास तयार झाला असावा असे दिसत होते ...पूर्वी मी डॉ . गौड यांचे सोबत ' एड्स प्रतिबंध ' कार्यात सामील असतांना ..समलिंगी संबंधाबाबत थोडीफार माहिती घेतली होती ..काही लोक हार्मोन्सच्या ( संप्रेरक) असंतुलनामुळे जन्मतः असे बायकी प्रवृत्तीचे असू शकतात ...किवा वरवर स्त्रिया दिसणाऱ्या देखील हार्मोन्सच्या असंतुलनामुळे पुरुषासारख्या रांगड्या असतात हे माहित होते ...इथे तसा प्रकार नव्हता ..केवळ लैंगिक उपासमार हे एकमेव कारण होते या समलैंगिक संबंधासाठी ...त्या कैद्याला केवळ स्वतःच्या गरजा भागवण्यासाठी वार्डनशी असले संबंध ठेवावे लागत होते ...एकदा अशी गुदामैथुन करून घेण्याची सवय लागली की पुढे सर्वसामान्य लैंगिक संबंध ठेवणे त्या व्यक्तीसाठी अवघड होऊन बसते ..गुदमैथुन करून घेतल्याखेरीज त्याला लैंगिक उत्तेजना येत नाही असे मी ऐकून होतो ..म्हणजे त्या वार्डनने स्वतच्या लैंगिक उपासमारी वर शोधलेला पर्याय हा त्या तरुण कैद्याच्या जीवनाचे वाटोळे करणारा होता ...सिन्नरफाटयाला राहत असताना असे एकदोन जण मला माहित होते ..जे अश्या समलैंगिक संबंधांची चटक लागलेले होते ...बाकी सगळे काही सर्व साधारण असताना देखील केवळ लहानपणी त्यांना कोणीतरी लैंगिक उपासमारीवर उपाय म्हणून वापरून घेतले होते ..नंतर वयात आल्यानंतर ते याच प्रकारच्या संबंधात रस घेवू लागले होते ..बालकांचे लैंगिक शोषण ही एक मोठीच समस्या बनली आहे ..केवळ मुलीलाच नाही तर लहान मुलांनाही जपावे लागते हेच यावरून स्पष्ट होते ...बाराकीतल्या त्या तरुणाची पुढे दुसऱ्या बराकीतील वार्डनने आपल्या बराकीत बदली करून घेतली ..याच कारणासाठी ...चारपाच दिवसांनी त्या मुलाची पुन्हा ..नाविन बराकीत बदली झाली ..म्हणजे तो तरुण जणू याच कारणासाठी वापरला जात होता ..जगभरातील जेलमध्ये असे कितीतरी तरुण असतील ..जे शास्त्रीय दृष्ट्या पूर्णपुरूष आहेत ..मात्र केवळ नाईलाजाने त्यांना अश्या समलैंगिक संबंधाना सामोरे जावे लागत होते ..शिवाय येथे कंडोम वगैरेचा वापर होणे कठीणच असते ..त्यामुळे गुप्तरोग व एच .आय .व्ही ची बाधा होणे सहज शक्य असते .

( बाकी पुढील भागात )

चारीमुंड्या चीत !

चारीमुंड्या चीत !  ( पर्व दुसरे -भाग ११६ वा )

असे म्हणतात जो पर्यंत एखादा व्यसनी त्याच्या व्यसनासमोर ... स्वतच्या सर्व क्षमतांची ..शक्तींची ..हार झालीय हे मान्य करत नाही तो पर्यंत त्याचे व्यसन बंद होणे कठीण असते ..मी हारलो ..हे कबुल करून ती हार त्याला सतत मनात जपून ठेवावी लागते ..तेव्हा आपोआप व्यसनाचे मनातील आकर्षण कमी होण्यास मदत होते ..मला व्यसनाधीनते मुळे जेल मध्ये लागले होते ...तेथेही मी काही ना काही क्लृप्ती करून बाहेर पडण्याच्या बेतात होतो ..माझा प्लान जवळ जवळ यशस्वी झालाच होता ....अगदी शेवटच्या क्षणी ...माझ्या कुटुंबीयांनी कठोर भूमिका घेवून तो प्लान हाणून पडला होता ...अगदी मी मेलो तरी बेहत्तर असा त्यांनी घेतलेला पवित्रा ..माझ्यासाठी धक्कादायक होता ....मला प्रामाणिकपणे आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडणारा होता ...आमच्याकडे उपचारांसाठी दाखल असलेल्या व्यसनी व्यक्तींच्या पालकांना मी नेहमी सांगत असतो कि जो पर्यंत तुम्ही त्याच्या व्यसनाधीनतेमुळे त्याचे आणि इतर कुटुंबियांचेही झालेले नुकसान परखडपणे त्याच्या समोर मांडत नाही ..तो पर्यंत तो प्रामाणिक पणे आत्मपरीक्षण करणे कठीण असते ....जो पर्यंत एखाद्या व्यसनी व्यक्तीला पालक घाबरतात ....तो पर्यंत तो त्रास देत राहतो ..एकदा का घरच्या मंडळीनी घाबरणे बंद केले ..की मगच व्यसनी व्यक्ती स्वतच्या वागण्यात बदल करण्याची शक्यता वाढते .. इतके नुकसान होऊनही ..माझे फारसे काही बिनसले नाही ..मी परत सगळे लवकरच ठीक करीन असा खोटा आत्मविश्वास प्रत्येक व्यसनीला वाटत असतो ..मी त्याला अपवाद नव्हतो ...म्हणूनच तर इतके नुकसान होऊनही पुन्हा पुन्हा मन व्यसनाकडे आकर्षित होत होते ....जेल मधून बाहेर पडायचे सगळे प्रयत्न फसल्यावर ..एकदम आत्महत्येचे विचार मनात येणे हा अजून एक मूर्खपणा होता ..त्याऐवजी माझ्यावर ही वेळ का आली ? याबाबत जर आत्मपरीक्षण केले असते तर अधिक योग्य झाले असते ...माझ्यावर पहारा करण्यासाठी हॉस्पिटल मध्ये असलेल्या शिपायांची देखील मी नाराजी ओढवून घेतली होतो ...ते आता अजिबात माझ्यावर विश्वास ठेवायला तयार नव्हते ..म्हणूनच त्यांनी अतिशय निर्दयपणे मला 'इन्फेक्शन वार्ड ' मध्ये आणून टाकले होते ...

' इन्फेक्शन ' वार्ड मध्ये क्षयरोग ..धनुर्वात ..रँबीज ..अश्या प्रकारच्या आजाराचे रुग्ण ठेवलेले होते .. तेथील सगळ्या सिस्टर्स नेहमी तोंडाला रुमाल बांधून असत ...या वार्ड मध्ये खास जेल मधून उपचारांसाठी आलेल्या धोकादायक कैद्यासाठी एक गज असलेलली खोली होती ...एका वेळी दोन कैदी तेथे ठेवण्याची सोय केलेली ..बाहेरून ते गजांचे दार बंद राहत असे नेहमी ..आत अगदी छोट्याश्या जागेत संडास कम बाथरूम अशी जागा ..कोंदट असलेल्या त्या खोलीतील माझ्या बाजूच्या बेडवर असलेला कैदी .. जन्मठेपेची शिक्षा भोगत असलेला ..म्हातारा ...अपघातात त्याने एक पाय गमावलेला..नंतर घरगुती भांडणातून दोन खून केले म्हणून जन्मठेपेची शिक्षा झालेली ..जेल मध्ये शिक्षा भोगत असताना क्षयरोगाची लागण झाली म्हणून त्याला येथे उपचारांसाठी आणले होते ..माझ्या आधीपासून तो या खोलीत होता ..अतिशय उग्र चेहरा ..तितकाच खरखरीत आवाज ...काळाभिन्न ..भरगोस झुबकेदार मिश्या ..असे त्याचे रूप ...मला शिपायांनी ज्या अवस्थेत स्ट्रेचर वरून आणले त्यावरून मी देखील कोणातरी खतरनाक कैदी आहे असा त्याचा समज झालेला .. .. खून ..हाफ मर्डर ..यापैकी कोणतातरी गुन्हा मी केला असावा असे त्याला वाटत होते ...सकाळ झाली होती ..रात्रपाळीच्या सिस्टर घरी जायला निघालेल्या ..तसेच वार्डात नातलगांची वर्दळ सुरु झालेली होती ..मी हतबलपणे एक पाय बेडीने पलंगाला अडकवलेल्या अवस्थेत आत्मपरीक्षण करत होतो ..स्वतच्या गुन्ह्यांचा आलेख तपासत होतो ....शेवटी एकाच उत्तर येत होते ..ते म्हणजे निसर्गाने सर्व काही चांगले देवूनही मी केवळ माझ्याच कर्तुत्वाने सगळे शून्य केले होते ...माझी कर्तव्ये ..जवाबदा-या समर्थपणे पार पाडण्यास मी नालायक ठरलो होतो ..एक चांगला मुलगा ..चांगला भावू ..चांगला पती ..चांगला पिता ... समाजातील एक सुजाण नागरिक बनू शकलो नव्हतो ...

बाहेर फटाक्यांचे आवाज ऐकू येत होते ..ऐन दिवाळीत मी अश्या अवस्थेत होतो ..बाहेर लोक दिवाळीच्या आनंदात असतील ..नवी खरेदी ..नवी स्वप्ने ..नवा उत्साह ..मी मात्र या वर्षी कुटुंबियांची देखील दिवाळी खराब केलेली होती ...लग्नानंतर मी सासरी दिवाळ सणाला गेलो होतो ते आठवले ..किती आनंदी दिसत होती मानसी ....हातात फुलबाजी घेवून ती फिरवताना ..तिच्या चेहऱ्यावर असलेली चमक मी डोळ्यात साठवून घेतली होती ..नवा शालू नेसून चाललेली तिची लगबग ..सासू ..सासरा ..मेहुणा यांचे अगत्य ...आता मानसी कुठे असेल या विचाराने काळजात खड्डा पडला ..बिचारी लहानग्या सुमितला घेवून एका कोपऱ्यात बसून असेल ..नवे कपडे ...गोडधोड ..सगळे तिला नकोसे झाले असेल ....मी व्यसनी होतो हे सांगूनही ....मझ्याशी लग्न करण्याचा तिने घेतलेला धाडसी निर्णय तिच्या अंगलट आला ...माझ्या सारखे बेभरवश्याचे ..कंगाल ..सौभाग्य ! आईची तब्येत आता कशी असेल ....मी समजायला लागलेल्या वयापासून म्हणजे सुमारे वयाच्या १३ व्या वर्षापासून आईला केवळ मनस्तापच दिला होता ....भांडणे ..मारामा-या ..खोड्या ..व्यसने .हेच केले होते ..प्रत्येक वेळी तिने वात्सल्याने ..मला पाठीशी घातले होते ...माझ्या चुकांवर पांघरून घालून मला वाचवण्याचा तिचा प्रयत्न असे ....मी मात्र सर्वांच्या प्रेमाचा केवळ गैरफायदा घेतला होता ..शेवटी माझ्यामुळे आईवर आत्महत्या करण्याची वेळ येवून ठेपली ....आता घरची दिवाळी कशी असेल या कल्पनेने पुन्हा मला रडण्याचा उमाळा आला ..कांबळे तोंडावर घेवून तो उमाळा दाबण्याचा प्रयत्न करत होतो ..तरी देखील हुंदके सुरूच राहिले ..सगळे शरीर हुंदक्यांनी हालत होते ..

( बाकी पुढील भागात )

=======================================================

पुन्हा जेल ! ( पर्व दुसरे -भाग ११७ वा )

माझे सगळी योजना फिस्कटल्यावर आता पांगळेपणाचे नाटक सुरु ठेवण्यात काही अर्थ नव्हता ....आपोआप बरा झालोय असे दाखवणेही जरा विचित्र वाटले असते सर्वाना..नेमके त्यावेळी सिव्हील हॉस्पिटल मधील एक्सरे मशीन बंद् पडले होते ...सुमारे चार दिवस लागतील ते दुरुस्त व्हायला असे समजले ..तो पर्यंत मला हॉस्पिटल मध्ये ठेवावे असा निर्णय झाला होता ....टर्की जरा कमी झालेली ....काहीतरी उपचार म्हणून मला सिस्टर पेन किलरच्या गोळ्या देत होत्या सकाळ संध्याकाळ .. टर्की मुळे माझे जेवण जवळ जवळ बंदच होते ..म्हणून दिवसातून दोन वेळा सिस्टर मला सलाईन लावत असत ...इन्फेक्शन वार्ड मध्ये मला शिपाई फक्त लघवी ..संडास ..जेवण यासाठी पायाची बेडी काढून काही काळ मोकळा सोडत असे ..मात्र खोलीचे गजांचे दार तो कुलुपबंद ठेवण्यास विसरत नसे ...बुडावर सरकून माझी पँट खराब झाली होती त्यामुळे ..मला त्यांनी वार्डात पेशंटला देण्यात येणाऱ्या सरकारी कपड्यातील एक पांढरा पोटऱ्या पर्यंत असणारा झगा घालायला दिला होता ...दाढी वाढलेली ..अंगावर तो पांढरा झगा ..या अवस्थेत मी कसा दिसत होतो देव जाणे ..एकदा मला सलाईन लावायला आलेली सिस्टर गमतीने म्हणाली ..तू हा पांढरा झगा आणि दाढी वाढलेल्या अवस्थेत एखाद्या चर्च मधील फादर सारखा दिसतो आहेस ... या वेषात माझ्या चेहऱ्यावर तिला विरक्तीचे भाव दिसले असावेत असे वाटले उगाच ..अर्थात ही विरक्ती पराभूत पणाच्या भावनेने आलेली होती ..सर्व काही असताना आलेली विरक्ती अध्यात्मिक असते तर ..सर्व काही गमावल्यावर आलेली विरक्ती हा नाईलाज असतो ...

पांगळेपणाचे नाटक सोडायचे म्हणून आधी मी हळू हळू उभे राहण्यास सुरवात केली ..नंतर आधाराने चालू लागलो ..तीन दिवसांनी मी व्यवस्थित चालू लागलो ..माझ्या खोलीतील माझा साथीदार ..फारसा माझ्याशी बोलत नसे ..बहुतेक वेळ तो झोपून राही .. त्याचा कोणीतरी नातलग त्याला एक बिडी बंडल आणून देत असे ..क्षयरोगामुळे त्याची तब्येत खूप खालावली होती ..जागा असला की सारखा खोकत राही ..मूड असला की मला आपणहून विडी देई ..एकदा रात्री ..खोकता खोकता त्याच्या तोंडातून विचित्र आवाज येवू लागले ..दम कोंडल्यासारखे ..थंडीचे दिवस ..त्यात क्षयरोगी ..खोकता खोकता तो एकदम निपचित झाला ..बाहरेच्या ट्युबलाईटच्या अंधुक उजेडात त्याचे डोळे अर्धवट उघडे आहेत असे मला दिसले ..मी त्याला दोन वेळा हाक मारली ..त्याचा खरखरीत आवाजातील प्रतिसाद ऐकू आला नाही ..मग मी बाहेर ड्युटीवर असलेल्या शिपायाला हाक मारली ..शिपायाने ..सिस्टरला बोलावून गजांचे दार उघडले ..खोलीच्या आतला मंद दिवा लावला ..मग समजले की तो बेशुध्द झालाय ..अगदी मंद श्वास सुरु होता ....हा खपणार लवकरच असे सिस्टर बडबडली ..त्याला ताबडतोब आपत्कालीन विभागात नेण्यात आले . तो गेल्यावर मी एकटाच होतो त्या खोलीत ...त्याला नेल्यावर त्याच्या गादीखाली हात खालून चाचपडले तर त्याचा अर्धवट संपलेला बिडी बंडल मिळाला ...मी पटकन तो काढून माझ्या गादीखाली लपवला ....मेल्या मढ्याच्या टाळूवरचे लोणी यालाच म्हणत असावेत बहुतेक ...

सहाव्या दिवशी निरोप मिळाला की एक्सरे मशीन सुरु झालेय ...मला हातात बेडी अडकवून शिपायांनी खुर्चीवर बसवून एक्सरे काढायला नेले ..मुळात काही झालेच नव्हते ..फक्त माझ्या पांगळेपणाच्या नाटकाला पूर्णविराम मिळण्याची शेवटची प्रक्रिया होती ..दुसर्या दिवशी रिपोर्ट नॉर्मल आहे ..काहीही इजा झालेली नाहीय पाठीच्या मणक्याला हे कळले ..मग पुन्हा माझी रवानगी जेल मध्ये झाली ..या वेळी मला दुसर्या सर्कल मध्ये ठेवण्यात आले ..जेमतेम आठ दिवस काढावे लागणार होते जेलमध्ये ..मला मिळालेल्या न्यायालयीन कस्टडी पैकी उरलेले ...टर्की संपली होती तरी अशक्तपणा मात्र जाणवत होता ..माझ्या आजारपणाच्या काळात जेलच्या हॉस्पिटल मध्ये माझे सरकारी सामान पडले होते ते पुन्हा घ्याला गेलो ...तर त्यातील काथ्या भरलेली उशी गायब झालेली होती ....कोणीतरी हंडी साठी जाळली असेल असे उत्तर मिळाले म्हणजे आता उशी शिवाय दिवस काढावे लागणार होते ..नव्या बराकमध्ये गेल्यावर तेथील वार्डनने मला कोणती केस असे विचारल्यावर मी ४९८ सांगितले ..त्याने क्षणाचाही विलंब न लावता ..मला बराकच्या संडासजवळ झोपण्यास जागा दिली ...अगदी कोपरा होता ..तेथे सारखा संडासचा दर्प येत असे ..मी त्याला जेव्हा विनंती केली की मध्यभागी जागा दे ..तेव्हा म्हणाला ' कौनसा बडा तीर मार के यहां आया है तू ? ..साले अपने बिबी को सताना मर्दानगी नही होती ' ..नंतर कळले की घरगुती हिंसाचाराच्या गुन्ह्यांना जेलमध्ये तुच्छ समजले जात होते ..अश्या कैद्यांना इतर कैदी चांगली वागणूक देत नसत ..त्यांच्या बाहेर चोऱ्या..दरोडे ...खून वगैरे ठीक होते ..मात्र स्वत:च्या कुटुंबियांना त्रास देवून घरी आतंक माजवणे म्हणजे लुक्खेपणा होता ...अश्या कैद्याची लायकी संडासजवळ झोपायची असते असे त्यांचे मत होते ...मला स्वतःबद्दल खूप वाईट वाटले ....

( बाकी पुढील भागात )

===============================================================

भिकारी ???? ( पर्व दुसरे -भाग ११८ वा )

मला दिलेल्या संडासजवळच्या जागेत रात्री सतरंजी टाकून पडून राहिलो ..उशी नसल्याने पायातील जुनाट स्लीपर्स डोक्याखाली घेवून झोपण्याचा प्रयत्न सुरु होता माझा ...खूप थंडी वाजत असल्याने सतरंजी खालची फरशी गारढोण झालेली ....तो गारवा थेट हाडात पोचत होता ..त्यात इतर कैद्यांची सारखी संडासला जाण्यासाठीची वर्दळ ..दर दहा पंधरा मिनिटांनी कोणी न कोणी माझ्या पायाजवळून संडासकडे जात होते ..चालताना चारपाच जणांचे पाय लागले माझ्या पायाला ..कदाचित एखादा मुद्दामही पाय लावून जात होता ...मग पाय पोटाशी घेवून पडून राहिलो ..माझ्या मनगटावरची जखम भरत आलेली होती ..तरीही थंडीमुळे जखम तडतडत होती ....रात्रभर जागाच होतो ...गिनती झाल्यावर मग चहाचे वेध लागले ..बंदी खुलल्या बरोबर चहाच्या लाईनीत जावून बसलो ..अर्धा तास थंडीत कुडकुडत चहाची वाट पाहिल्यावर कोमट चहा मिळाला ..आता मनाची तयारी केली होती .. अजून एक आठवडा काढावा लागणार आहे आपल्याला इथे ....चहा घेवून झाल्यावर अंगावर उन पडण्याची वाट पाहत बसलो बराकीच्या व्हरांड्यात ..सिव्हील हॉस्पिटलहून माझ्या खोलीतील मित्राचा मी काढून घेतलेला अर्धा बिडी बंडल बराच साथ देत होता ..अर्धी बिडी पिवून झाली की विझवून ठेवत होतो ..ती पुन्हा दुसऱ्या वेळी कामाला येई ..अंगावर उन आले तसे छान वाटले ..एक उबदार भावना सर्व शरीरात पसरली ...कोवळी उन्हे छान शेक देत होती ..मस्त डोळे मिटून उन खात बसून राहिलो ..तितक्यात कानावर भजनाचा आवाज ऐकू आला ..चक्क लता मंगेशकरांचा आवाज..' मोगरा फुलला ..मोगरा फुलला ...फुले वेचिता बहरू कळीयासी आला .." बहुतेक जेलच्या कार्यालयात भोंगे लावून अभंग लावले होते ...मग ...' पैल तो गे काऊ कोकताहे ..शकून गे माये सांगताहे ' सुमारे तासभर संत ज्ञानेश्वर ..संत तुकाराम ..संत एकनाथ वगैरेंचे अभंग लागले होते ...छान वेळ गेला ते ऐकण्यात ..एकाग्रतेने ते अभंग ऐकत मनातल्या मनात त्यांच्या शब्दांचा अर्थ शोधत बसलो ...लहानपणी रेडीओ वर ऐकायला मिळत असत हे अभंग ..नंतर वयात आल्यावर फिल्मी गाणी ..भावगीते ..विरहगीते यातच रस घेतला होता ....तुकारामांचा एक अभंग लागला ..' हाची नेम आता ..न फिरे माघारी ..बैसले शेजारी गोविंदाचे ' ..लता मंगेशकरांनी हे अभंग आपल्या सुरेल आवाजाने अमर केले आहेत .. न फिरे माघारी ऐकताना भरून आले मला ...संत तुकाराम ..विठ्ठलाच्या भक्तीत इतके लीन झालेत की जणू त्यांनी आता परत संसारात परतायचे नाही असा निश्चय स्वता:शी केलाय ...असा अर्थ होता गाण्याचा ..मी देखील तसाच निश्चय करायला हवा होता ..पुन्हा व्यसनांकडे न वळण्याचा ...

माझ्या सारखेच अनेक कैदी उन खात आजूबाजूला बसलेले होते .. काही सरकारी वेशात ..तर काही माझ्या सारख्या घरच्या कपड्यात ..बहुतेकांनी अंगावरचे शर्ट काढलेले होते .. ते त्या शर्टावर बारीक नजरेने झाडी करत होते ..मग काहीतरी सूक्ष्म सापडल्या सारखे ते बोटात पकडून नखांवर घेवून चिरडत होते ..बराच वेळ हा काय प्रकार असावा याचा विचार केला पण समजेना ..शेवटी शर्ट काढलेल्या एकाच्या अगदी जवळ जावून बसलो ..बारकाईने तो नेमके काय करतोय ते पाहू लागलो ..तरीही समजले नाही ..शेवटी तो कैदी माझ्याकडे पाहत म्हणाला ..साली जूवें ..ना जाने कहासे आ जाती है ..रातभर सोने नही देती .. सगळा प्रकार ध्यानात आला ..तो शर्टवरवरून पांढर-या रंगाच्या ऊवा शोधून काढून त्या नखावर घेवून मारत होता ....बहुतेक सगळ्यांचाच हा ऊवा मारायचा सामुदायिक कार्यक्रम सुरु होता ..जेलच्या बराकीत तीन चार दिवसांच्या वर कोणी मुक्काम केला की ..या पांढऱ्या रंगाच्या उवा आपोआप त्याच्या कपड्यात गोळा होता असत ..वर्षानुवर्षे पाणी न लागलेल्या जेलच्या कांबळात बहुधा या ऊवा तयार होत असाव्यात ...ते कांबळे पांघरले की त्या आपोआप अंगावरच्या कपड्यात शिरत असत .. जेथे जेथे कापडाची शिवण असेल तेथे त्या लपून बसत ...रात्री अंगभर चावत असत ..त्यामुळे खाज सुटत असे अंगाला ..मेंटल हॉस्पिटल मध्ये ढेकुण होते ..तर येथे पांढऱ्या ऊवा ...माझ्याशी बोलता बोलता त्या कैद्याने एक जू पकडली ...त्याच्या चेहऱ्यावरचा आनंद अवर्णनीय होता ..पटकन त्याने ती नखावर घेतली आणि चिरडली ..मग समाधानाने पुन्हा त्याचा शोध सुरु झाला .. जू चिरडतांना मी त्याच्याकडे निरखून पाहत आहे हे लक्षात आल्यावर मला म्हणाला ' तीन चार दिनो के बाद तेरेको भी ये करना पडेगा ..' मला कसेसेच झाले ते ऐकून ..मी असा अंगावरचा टीशर्ट काढून उन्हात ऊवा मारत बसलोय ही कल्पनाही करवेना ..मात्र तसेच झाले ..नंतर दोन दिवसांनी मला देखील टीशर्ट काढून बसावे लागले उवा मारत ..आधी शर्ट मग पँट ..आणि दर दोन दिवसांनी ही सफाई करावी लागे .. उवा आपल्या कपड्यात येवू नयेत म्हणून वार्डन ..जेलमधले रंगदार कैदी ..बराकीत सगळे कैदी झोपतात ..त्यापासून सुमारे दहा फुट अंतर ठेवून स्वतची झोपायची जागा निवडतात ..इतर कैद्यांपासून दूर असा हा कंपू असतो ..त्यांचे कांबळे वेगळे असते ..तसेच ते शक्यतो इतर कैद्यांच्या कांबळांच्या संपर्कात येत नाहीत ....उलट कोणी कैदी त्यांच्या जवळ फिरकला तर त्याला मार देतात ..मला बहुतेक पहिल्या दिवशी याच कारणावरून मारहाण झाली असावी ...

सकाळी साडेसहाला पहिला चहा ..साडेदहा वाजता जेवण ..त्यात तीन जाड चपात्या आणि एखादी उकडलेली पाणीदार भाजी .. तूर ..मुग ..हरबरा..या डाळींचे वरण..असे जेवण मिळे..सांयकाळी जेवणात एक मुद भात.. दोन चपात्या ..पाणीदार भाजी ..वरण ...असे जेवण असे ...सुरवातीच्या दोन दिवसानंतर मला कडाडून भूक लागू लागली ...त्यामुळे मला ते जेवण पुरेनासे झाले ....मेंटल हॉस्पिटल मध्ये असताना जेवणाबद्दल असलेली माझी सगळी नाटके संपली होती ..चव कशीही असो ..रंग कसाही असो ..आवड निवड न ठेवता खायचे हे शिकलोच होतो ..त्यामुळे मला चवीची काहीही समस्या येत नव्हती ..फक्त जेवण पुरत नसे इथे...सगळ्यांना जेवण वाटून झाल्यवर वार्डन उरलेल्या किरकोळ चपात्या कैद्यांना वाटत असे त्यात नंबर लागावा म्हणून आशाळभूत पणे वार्डनच्या हालचालींकडे लक्ष ठेवावे लागे ..जेवण वाटून झाले की तो उरलेल्या चपात्या हातात घेवून ओरडे '..चलो ..रोटी ..' वार्डन असे ओरडला की माझ्या सारखे अनेक जण वार्डनकडे हात पसरत असत ..दयनीय चेहरा करून त्याचे लक्ष वेधून घेण्याचा प्रयत्न करत असत ..त्यात धक्काबुक्की होई ..मग वार्डन मनाला येईल त्या कैद्याला एक एक चपाती देत असे ..कधी कधी हवेत आपल्या दिशेने फेकलेली चपाती मध्ये दुसराच कोणीतरी हात घालून बळकावत असे ....आपण भिकारी आहोत असे वाटे ..थोडे अपमानास्पद वाटे ..मग विचार केला ..जगात सगळेच तर भिकारी आहेत ..फक्त भिकेचे प्रकार वेगवेगळे ..कोणी नोकरीची भिक मागतोय..कोणी पैश्यांची ..कोणी मतांची ..कोणी सत्तेची ..कोणी प्रेमाची ..आणी विरक्ती आली की मुक्तीची ! 

( बाकी पुढील भागात )

===============================================================

भेटी लागी जीवा ...... ! ( पर्व दुसरे -भाग ११९ वा )

दोन तीन दिवसात मी जेलचा सराईत रहिवासी असल्यासारखा वागू लागलो ....रोज सकाळी सुमारे दोन तास मोठ्या आवाजात अभंग लागत असत ..ते ऐकून त्या अभंगांच्या शब्दांचा नेमका अर्थ मनातल्या मनात शोधणे ..हा एक चांगला विरंगुळा होता ....तो अभंग लिहिण्यामागे असलेली संतांची भूमिका समजून घेण्यास मदत मिळे ..सर्व संतांचे अभंग ऐकल्यावर एक गोष्ट मात्र लक्षात येत होती ..की या सर्वांची प्रत्यक्ष न पाहिलेल्या परमेश्वरावर अतूट अशी श्रद्धा होती ...त्या शक्तीला भेटण्यासाठी ...तिला अनुभवण्यासाठी ....त्यांनी सारी शक्ती पणाला लावून भक्ती केली होती ..हा भवसागर तारून नेण्यास त्याची सोबत असली की सगळी दुखः ..वेदना ..सहनीय होतात ..तसेच तोच यातून मुक्ती देऊ शकतो असा बहुतेक अभंगांचा अर्थ होता ...काही अभंगात तर त्याच्या भेटी साठी संत मंडळी इतकी व्याकूळ झालेली आढळली की त्यांनी शब्दबद्ध केलेल्या अभंगात लता मंगेशकरांनी आर्तता ओतून तो अभंग व्याकुळतेच्या सर्वोच्च बिंदूवर नेवून ठेवला आहे ..भेटी लागी जीवा ..लागलीसे आस ..पाहे रात्रींदिवस वाट तुझी ...तसेच ..अगा करुणा करा ...करीतसे धावा ...या मज सोडवा लवकरी करुणाकरा .....अगदी मग्न होऊन मी गाणी ऐकत असे ...पुरोगामी विचारसरणी नुसार परमेश्वर वगैरे सगळे झुठ आहे अशी माझी मनोधारणा होती .. तरीही हे अभंग ऐकताना मात्र मी पुन्हा पुन्हा स्वतःशीच वाद घालत बसे ...वाटे की आपण परमेश्वरावर श्रद्धा ठेवली नाही म्हणून तर कदाचित आपल्या जीवनात इतकी वादळे आली नसतील ? पण मग श्रद्धा ठेवावी तरी कशी ? पुन्हा लहानपणी पडणारे प्रश्न मनात घोंगावत असत ..परमेश्वर आहे तर मग विविध भेदभाव का ? दारिद्र्य ..अन्याय ..अपघात ..आजार ...हे सगळे निर्माण करून त्याने काय साधले ? सर्वाना हवे तसे सुख का मिळत नाही ..सुख म्हणजे नक्की काय ? मुक्तीची नेमकी कल्पना काय असावी ? जन्ममृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती ..संसारातून मुक्ती ..विकारातून मुक्ती ..की दुखा:तून मुक्ती ? उत्तराच्या जवळपास पोचता येत नव्हते ...माझी बुद्धी तोकडी पडत होती ....पुढे कधीतरी नक्की हा शोध सुरु ठेवायचा असे मनात पक्के बसले होते ...भोळी भाबडी माणसे फारसा विचार न करता पुराणांनी सांगितलेल्या गोष्टींवर विश्वास ठेवतात....त्याचा लबाड प्रवृत्तीची माणसे गैरफायदा घेतात ..अनेक बुद्धिमान माणसे विश्वास ठेवताना सावध राहतात ....परमेश्वर आहेही आणि नाहीही या गोंधळात अडकतात ...ठाम मताची आणि फक्त स्वताच्या बुद्धीवर विश्वास असलेली माणसे या कल्पनेला विरोध करतात ..शास्त्रीय दृष्टीकोन बाळगणारी माणसे ..षडरिपूने ग्रस्त माणसांनी ...इतर दुबळ्या ..अशक्त ..असहाय जीवांना लुटू नये ..म्हणून पाप पुण्याची ..परमेश्वराची कल्पना मांडली गेली आहे असे सांगतात ..एकंदरीत काय तर सगळ्यांचे मूळ एका जीवाने आपल्या स्वार्थासाठी दुसऱ्या जीवांना त्रास देवू नये हे नक्की !

माझ्या सर्व त्रासांचे मूळ हेच होते बहुतेक ..मी अतिशय स्वार्थी मनोवृत्तीचा होतो ..लहानपणापासून मला हवे तसे कसे घडेल याच विवंचनेत असायचो ...खाण्याचे पदार्थ ..खेळणी ..इतर माणसांकडून हवे असणारे प्रेम ..मान सन्मान ..यश ..या सगळ्या गोष्टी मला माझ्या मनाप्रमाणे आणि माझ्या मार्गाने मिळाल्या पाहिजेत असा माझा अट्टाहास असे ..त्याच नादात मी मला जे आवडेल ते करत गेलो ..कोणतेही नियम पाळले नाहीत ..कोणतीही बंधने घालून घेतली नाहीत ..वर ' आपुन अपने मर्जी के मलिक है ' हा अहंकार बाळगून राहिलो .. आईवडील ..भावंडे ...प्रेयसी ...पत्नी ..नातलग कोणाच्याच भावनांची पर्वा केली नाही ..हु केअर्स ..या अविर्भावात जगलो ..बंडखोरी म्हणून मुद्दाम वेगळ्या गोष्टी केल्या ..समाजात अमान्य असलेल्या गोष्टी करण्यात रस घेतला ...आणि जेव्हा जेव्हा मनाविरुद्ध घडले ...मी असहाय झालो ...तेव्हा नशेचा सहारा घेतला ..स्वतचे अपयश ..निराशा ..वैफल्य ..मनाचा कमकुवतपणा ..सगळे पचवणे जड होत गेले तस तसा व्यसनात अधिक अधिक अडकत गेलो ..जगात सर्वांच्याच मनाविरुद्ध काही ना काही घडत असते ..प्रत्येकाला दुखः भोगावे लागते ...कोणालाही हवे तसे सुख हव्या त्या पद्धतीने कधीच मिळत नाही म्हणून तर समर्थांनी म्हंटले आहे ' जगी सर्व सुखी असा कोण आहे ' मी मात्र फक्त माझ्या आणि माझ्याच सुखाचा विचार करताना इतरांची दुखः नजरेआड केली ....एकीकडे मनात सतत कुरतडत असणारी.. स्वतच्या वर्तना बद्दलची खंत ..आणि दुसरीकडे सतत सुख मिळविण्याची धडपड या कात्रीत सापडून ...पुन्हा पुन्हा व्यसने करत गेलो ...स्वतच्या चुकांचे समर्थन करत इतरांच्या चुका शोधल्या ...कधी प्रामाणिकपणे आत्मपरीक्षण केले नाही .

जेल मधले वास्तव्य मला आत्मपरीक्षण करण्यास प्रेरित करत होते ...कारण इथे माझ्या मनाप्रमाणे काहीच होत नव्हते ..त्रागा करून ..बंडखोरी करूनही.. काही फायदा होणार नव्हता ...चांगलाच कचाट्यात सापडलो होतो ..कदाचित त्यामुळेच हतबल होऊन स्वतःचे प्रामाणिकपणे आत्मपरीक्षण करत होतो ..सायंकाळी बंदी झाली की वेळ घालवण्यासाठी कैदी गाणी वगैरे म्हणत असत ..मी त्यांच्यात सामील झालो ...इतके व्यसने करूनही माझा आवाज अजूनही चांगला राहिला होता ..बराकमध्ये लवकरच मी गायक म्हणून प्रसिद्ध झालो ..मग कैदी मला गाण्यांच्या फर्माईशी करत असत ..येथे कव्वाल्या जास्त आवडत कैद्यांना ..तसेच विरहगीताना देखील पसंती होती ....' चिट्ठी आयी है ..आई है चिट्ठी आयी है ..या गाण्याची रोज फर्माईश होई ..त्या बदल्यात ज्या कैद्यांकडे भरपूर बिड्या असत ते मला बिड्या देत ....येथे धार्मिक गाणी देखील आवडत सर्वाना ..त्यात ' अजमेर जाना जरूर ख्वाजा ..अजमेर कितनी दूर ' ' सुख के सब साथी ..दुख मे ना कोय ...' शिर्डी वाले साईबाबा आया है तेरे दरपे सवाली..' वगैरे गाणी असत ...जेवणाची थाळी घेवून त्यावर ठेका धरून किवा हाताने टाळ्या वाजवत ठेका धरला जाई ..सायंकाळी तीनचार तास असे मजेत जात असत ..,आता थंडीलाही सरावलो होतो ..पाय पोटाशी घेवून का होईना झोप लागत होती ...तीन चार दिवसांनी वार्डनने संडासजवळची जागाही मला बदलून दिली ....गाण्याच्या कलेमुळे मला जेलमध्ये चांगल्या प्रकारे स्थिरावण्यास मदत झाली . 

( बाकी पुढील भागात )

=================================================================

रोटी ..हंडी ..!  ( पर्व दुसरे -भाग १२० वा )

मला दिलेल्या मँजिस्ट्रेट कस्टडीचा कालावधी संपत आला .... फक्त दोन दिवस बाकी होते माझ्या सुटकेला ...आता शरीर पूर्ण नॉर्मल झाले होते ..त्यामुळे भुकेचे प्रमाण वाढतच चालले होते ..व्यसनी व्यक्ती व्यसनाच्या काळात ... भरपूर ..पोटभर असे जेवत नाहीत ..कारण आधीच नशेने पोट भरलेले असते ..एकदा शरीरातून व्यसनाचे विष बाहेर पडले की शारीरिक त्रास कमी होऊन ....पचनक्रिया सुरळीत होते ..जास्त प्रमाणात भूक लागू लागते ..इतकेच नाही तर पूर्वी खाल्लेले खाण्याचे एक से एक रुचकर ..स्वादिष्ट पदार्थ आठवू लागतात ...वेगवेगळे पदार्थ खावेसे वाटतात ..माझेही तसेच होत होते ..जेवणाच्या वेळी लोणचे ..चटणी .. कोशिंबीर यांची आठवण होई ..तर इतर वेळी ..जेवणात छान मसालेदार भाज्या असाव्यात ..गरम गरम मउसुत अशी घडीची चपाती ..टोमँटो घातलेले वरण ..वगैरे गोष्टी आठवत ..मध्येच आईच्या हातच्या निरनिराळ्या पदार्थांची आठवण होऊन मन व्यथित होई ....घरी आई आग्रह करून करून वाढे ते आठवे ..इथे तर पोटभर जेवण मिळायची मारामार होती . काही कैदी भिशीत ( जेलचे स्वैपाक घर ) मदत करायला जात असत ..ते तेथून येताना सोबत लपवून चपात्या तसेच मीठ ..तिखट ..घेवून येत ..असे कैदी बराकीतील मित्रांना लपवून आणलेल्या चपात्या देत ..एक असाही प्रकार पाहायला मिळाला की जे रंगदार ..म्हणजे दादागिरी करणारे कैदी आहेत ते ..वार्डनशी ..जेलच्या सरकारी वर्दीतील शिपायाशी संधान बांधून असत ..अश्या कैद्यांना शिपाई जास्त चपात्या देई ..इतक्या जास्त की खाता खाववणार नाहीत ..प्रत्येक बराकीत असे तीनचार रंगदार कैदी असत ..ते वार्डन जवळ इतर कैद्यांपासून अंतर ठेवून झोपत असत ..इथे जरी पैसे जवळ बाळगायला परवानगी नसली तरी ..अनेक कैद्यांजवळ लपवलेले पैसे होते ..त्या पैश्यांच्या जोरावर सरकारी यंत्रणा वाकवता येत होती ..

' हंडी ' नावाचा एक प्रकार समजला .. रंगदार कैदी वार्डनशी अथवा शिपाई ज्यांना जेलमध्ये ' बाबा ' असे म्हणत ..यांच्याशी संधान बांधून असत .. ..असे कैदी ..जेलमध्ये मिळणारे जेवण जास्त रुचकर व चविष्ट नसते म्हणून त्या भाजीवर व वरणावर वेगळी प्रक्रिया करून ..ते पुन्हा नव्याने फोडणी देवून खात असत ...अशी फोडणी देण्यासाठी चुलीची गरज लागे ..बराकीत विटेचे छोटे तुकडे लपवलेले असत ..ही मंडळी सायंकाळी पाच वाजता मिळणारे जेवण घेवून ठेवत ..रात्री सात आठच्या सुमारास लपवून ठेवलेले विटेचे तुकडे काढून त्याची मांडणी करून चूल पेटवली जाई ..जेलच्या अल्युमिनियमची थाळी वाकवून.. त्याचे खोलगट आकाराचे भांडे फोडणी देण्यासाठी तयार केलेले असे ..जळण म्हणून बंदी नसताना बाहेरून गोळ्या केलेल्या वाळक्या काड्या ..कधी कधी नव्या कैद्यांचे चोरलेले कांबळे ..चादर ..उशीमधला काथ्या.. अशा वस्तू वापरल्या जात ..म्हणूनच मला पहिल्या दिवशी कांबळ.. सतरंजी..उशी देताना शिपायाने बजावले होते ..या वस्तू जपून ठेव पुन्हा मिळणार नाहीत ..म्हणजे माझी चोरी गेलेली उशी अश्या हंडीत जळाली होती तर ...चूल पेटली की ...घेवून ठेवलेली भाजी ..वरण यांना थोडे तेल ...तिखट ..मसाले घालून वेगळी फोडणी दिली जाई..मग ते लोक जेवण करत असत ..बाकीचे कैदी अशी हंडी पेटली की ..मंगल कार्यालयाच्या बाहेर जसे भिकारी ..त्यांची दयनीय पोरे समारंभाला आलेल्या लोकांकडे ..जेवणावळीकडे असूयेने ..आशाळभूतपणे पाहतात तसे पाहत असत .. ' हंडी ' हा प्रकार म्हणजे जेलमधील जेवणाची ..चहाची .... एक प्रकारची चैन होती ...वार्डनकडे चहाची भुकटी आणि साखर असे ..हंडी पेटवून त्यावर अधून मधून चहा देखील बनवला जाई ..मोजक्या चार पाच लोकांसाठी ..या हंडीत शक्यतो ठरलेले ..रंगदार ..पैसेवाले सदस्य असत ..त्यांचे मदतनीस म्हणून एक दोन किरकोळ लोचट कैदी असत ...मदतनीस कैदी जळण गोळा करून ठेवणे ...नवीन कैद्यांची कांबळे ..उश्या ..वैगरे चोरून हंडीसाठी जमवणे तसेच रंगदार कैद्यांची खरकटी भांडी धुणे ..त्यांचे कपडे धुणे ..रात्री त्यांची मालिश करणे वगैरे कामे करत असत ..त्या बदल्यात त्यांना बिड्या ..हंडीत बनवलेला पदार्थ ..चहा थोडासा मिळे ..हे मदतनीस कैदी देखील आपल्या धन्याच्या जोरावर नवीन कैद्यांवर दादागिरी करत असत ..

एकदा सकाळी मी उन खाण्यासाठी म्हणून बराकीच्या मागील बाजूस जावून बसलो होतो ..आसपास आठदहा कैदी बसले होते इकडे तिकडे ..मला समोर सतरंजीवर सुमारे तीस चाळीस चपात्या मांडून ठेवलेल्या दिसल्या ..उन्हाळ्यात जसे पापड वगैरे करून वाळवायला ठेवतात ..तशा त्या चपात्या पसरून ठेवलेल्या होत्या ..हा काय प्रकार असेल बरे ? इथे बाकी कैद्यांना पोटभर चपात्या मिळण्याची मारामार इतक्या चपात्या अशा वाळवत ठेवलेल्या ? ..मी बराच वेळ विचार करत बसलो होतो ..त्या चपात्यांच्या जवळपास कोणी नव्हते ...आसपास बसलेले कैदी देखील त्या चपात्यांकडे फिरकत नव्हते ..शेवटी यातील एकदोन चपात्या आपण उचलून घ्याव्यात या हेतूने जवळ गेलो ..तर त्या चपात्या जरा बुरसटलेल्या वाटल्या ..तरीही मनाचा हिय्या करून खाली वाकून दोन चपात्या उचलल्या ..मी चपात्या घेवून वळणार तोच ..एका बराकीच्या खिडकीतून ..' रुक.. रुक ..साले ..अजून दोन शिव्या ऐकू आल्या ..दोनच मिनिटात एक किरकोळ वाटणारा कैदी माझ्या अंगावर धावून आला ..शिव्या ऐकून माझी सटकली होतीच ...तो अंगावर येत आहे पाहून मी देखील त्याच्यावर हल्ला केला ..दोघेही खाली जमिनीवर पडलो ...किरकोळ मारामारी जुंपली ..इतर कैद्यांनी आम्हाला सोडवले ..मग कळले की त्या चपात्या भिशीतून मुद्दाम जास्त प्रमाणात आणल्या गेल्या होत्या..आमच्या समोरच्या बराकीत असलेल्या वार्डन व रंगदार कैद्यांच्या मालकीच्या होत्या त्या चपात्या ..त्या चपात्या वाळवून ..एकदम कडक झाल्या की हंडीत जळणासाठी वापरल्या जाणार होत्या ..जळणासाठी चपात्या ? माझे डोके सुन्न झाले ...देशात जशी मुठभर लोकांकडे अमाप संपत्ती आहे ..ती संपत्ती बँकेत ..दागिन्यांच्या रुपात ...पडून आहे ..जी केवळ मौजमस्ती ..चैन ..करण्यासाठी वापरली जाते ..तसेच होते हे ..त्याच वेळी बहुसंख्य लोक दोन वेळच्या जेवणासाठी महाग...

( बाकी पुढील भागात )